Jenghe Hatam

Mantry Aszem Wohu (27.14) i Jenghe Hatam (27.15) w Aweście według edycji Geldnera.

Jenghe Hatam (awestyjskie yeŋ́hē hātąm[1]) – jedna z najważniejszych mantr zaratusztriańskich. Tekst znajduje się w Jasnie(inne języki) 27.15[2]. Formuła jest krótka, lecz trudna do jednoznacznego przełożenia, ponieważ zawiera skondensowaną składnię, zaimki bez jasnego odniesienia oraz niejasną relację między kultem, Aszą i bytami mającymi być przedmiotem czci[3][4]. Niektórzy badacze uważali wręcz, że została ona ułożona przez osoby nieznające dobrze staroawestyjskiego, a jej pełne tłumaczenie nie jest możliwe[5].

Znaczenie

Nazwa formuły pochodzi od jej pierwszych słów: yeŋ́hē hātąm, które zazwyczaj oddaje się jako „którego spośród istniejących” albo „tego spośród bytów”[6][7]. Razem z Aszem Wohu, Ahuna Wairją i Airjaman Iszją(inne języki) należy do czterech najważniejszych mantr zaratusztriańskich. Formuła jest jedną z najczęściej recytowanych przez zaratusztrian i występuje w niemal każdym kontekście rytualnym[8]. Odmawia się ją na przykład po recytacji każdej z sekcji w Gathach i Jasnie Siedmiu Rozdziałów(inne języki)[9]. Molé(inne języki) uważał, że Jenghe Hatam jest kluczowa dla ważności zaratusztriańskich rytuałów[10]. Jej bardzo ważną rolę w liturgii i praktykach podkreślał też Darmesteter(inne języki), nazywając mantrę „formułą rytualną par excellence”[11]. Recytuje się ją także w praktyce indywidualnej. W tradycji zaratusztriańskiej wierzy się, że ma ona szczególną moc duchową[12]. Późniejsze tradycje przypisują jej także szczególną skuteczność i użyteczność w walce z siłami zła(inne języki)[13].

Dokładne znaczenie mantry jest przedmiotem sporów badawczych, ale w większość interpretacji uznaje się ją za formułę mówiącą o kulcie i czci należnych dobrym bytom, męskim i żeńskim. Nie ma jednak zgody co do tego, o jakie dokładnie byty chodzi. Część teorii twierdzi, że dotyczy ona kultu wszystkich jazatów(inne języki)[7][14][15]. Według innej wersji mowa tutaj nie o jazatach w ogóle, lecz o samych Amszaspandach[16][17]. Istnieją też interpretacje, które mówią o czci należnej cnotliwym wyznawcom i wyznawczyniom zaratusztrianizmu[18][19].

Autorstwo i datowanie

Kwestie autorstwa i daty powstania nie są pewne. Gershevitch(inne języki), bazując na zaratusztriańskiej tradycji, uważał tę mantrę za ułożoną przez samego Zaratusztrę[20]. Pogląd ten jest dzisiaj jednak generalnie odrzucany. Uczeni tacy jak Schmidt(inne języki), Kellens(inne języki) czy Stausberg(inne języki) twierdzili, że formuła nie została skomponowana w gathyckim dialekcie awestyjskiego, tylko w młodoawestyjskim, stylizowanym na starszy[4][21][22]. Celowa archaizacja ma się przejawiać w wydłużaniu samogłosek na końcu młodoawestyjskich wyrazów zamiast używania ich staroawestyjskich odpowiedników – na przykład yeŋ́hē zamiast yehiiā[23]. Stausberg zwracał też uwagę na fakt, że tekst formuły kończy się słowem „yazamaide” („czcimy”), charakterystycznym dla Młodszej Awesty[8]. Lommel(inne języki) uważał wręcz, że osoba, która ułożyła formułę, mogła słabo znać język staroawestyjski i przez to mantra zawiera błędy[24]. Pogląd ten nie jest jednak powszechnie przyjęty[5]. Cantera i Redard klasyfikują język formuły jako średnioawestyjski, czyli formę pośrednią między językiem Gath a językiem Młodszej Awesty[25].

Awesta

W relacji do innych tekstów awestyjskich

W układzie Jasny Jenghe Hatam występuje po dwóch innych mantrach: Ahuna Wairji i Aszem Wohu. Bezpośrednio poprzedza Gathę Ahunawaiti(inne języki), pierwszą z Gath. Mantra jest wymieniona jako obiekt czci w Wisperadzie(inne języki) 1.4[26] i Jasnie 21[27]. Wzmianka o niej jako formule rytualnej pojawia się też w Wisperadzie 2.6[28]. Zdaniem wielu badaczy formuła została ułożona na bazie jednej ze strof z Gathy Wohuchszathra(inne języki), konkretnie J 51.22[23][11][3][4][29], gdzie pojawia się podobny tekst:

Czyje najlepsze [dokonanie], zgodnie z Ašą, [przypadnie] mi podczas kultu, [to] Mądry Ahura wie. [Tych], którzy istnieli i istnieją [teraz], tych będę czcił [a][30][b][23]

Nieznany, tłumaczenie Humbach, Elfenbein, Skjaervo, Jasna 51.22

Tekst

Mantra pojawia się w Jasnie 27.15. W wersji Geldnera tekst formuły brzmi:

yeŋ́hē hātąm āat̰ yesnē paitī vaŋhō
mazdā̊ ahurō vaēϑā aṣ̌at̰ hacā yā̊ŋhąmcā
tąscā tā̊scā yazamaide[2]

Nieznany, edycja K. F. Geldner, Jasna 27.15

Egzegeza

Jenghe Hatam była przedmiotem egzegezy już w okresie Młodszej Awesty. Komentarze do mantry znajdują się na przykład w Jasnie 21, wchodzącej w skład tak zwanego Bajan Jasztu[c][31]. Awestyjski komentarz nie tłumaczy mantry w całości – tekst podaje trzy nauki, z których każda jest przypisana do jednego ze słów[32]. Tłumaczenia części tych nauk na języki współczesne nie są identyczne. Pierwsza nauka odnosi się do słowa „jenghe”, które ma opisywać kult Mazdy jako coś wynikającego z praw ustanowionych przez to bóstwo[31][32]. Druga nauka dotyczy słowa „hatam”. W jednej z wersji przekładu ma ono opisywać korzyść osiąganą przez wiernych za pomocą kultu[32]. W innym tłumaczeniu odnosi się do faktu szukania przez wiernych schronienia u sił, które czczą[31]. Ostatnia nauka dotyczy słowa „yangham”. W jednej z wersji tłumaczenia ma oznaczać cześć oddawaną kobietom, które żyją w zgodzie z Aszą[31] i przez to wielbią Amszaspandów. W innej wersji ma tu chodzić o żeńskie Amszaspandy i konieczność oddawania im czci[32]. Jasna 21 podaje też, że Jenghe Hatam jest formułą Zaratusztry, a jej adresatami są wszyscy Amszaspandowie[33].

Późniejsza tradycja

Mantra jest także komentowana w literaturze średnioperskiej. Pojawia się na przykład w Denkardzie(inne języki). Według tekstu z księgi IX, rozdziału 27 słowa formuły są słowami Ahury Mazdy, a ich sensem jest oddanie czci Amszaspandom (w tym Mazdzie)[34]. Obszerniejszy komentarz pojawia się w tej samej księdze Denkardu, w rozdziale 49. Tekst ten tłumaczy formułę jako oddającą cześć zarówno Mazdzie, wiernym żyjącym zgodnie z Aszą, jak i Amszaspandom[35]. Poucza także, że odmawianie modlitwy i jej przekazywanie jest miłe Ahurze Mazdzie i jest równoznaczne z oddawaniem mu czci. Formuła, zdaniem komentatora, uczy wiernego na czym może polegać kult boga[36]. Wskazuje, że takim kultem jest postępowanie w sposób prawy przez człowieka[37]. Kultem jest także nauczanie Zaratusztry oraz ochrona i pomoc jakie niesie ludziom[37]. Jest nim także oddawanie czci poszczególnym Amszaspandom, co wzmacnia je i pomaga im pełnić ich role, co z kolei jest wsparciem dla ludzi[37].

Interpretacje

Dokładne znaczenie Jenghe Hatam jest trudne do ustalenia. Teorie różnią się przede wszystkim, co do tego jakim bytom należy się kult i cześć. Poniższe interpretacje podane są w porządku chronologicznym.

Mills

[Temu] spośród bytów składamy ofiarę, którego największą [wierność] w ofierze Ahura Mazda zna przez swoją Prawość [w nim samym; zaiste składamy ofiarę tym żeńskim świętym], których [największa świętość jest tak oto znana. Składamy ofiarę wszystkim] zarówno męskim, jak i żeńskim, których [świętość jest najwyższa]. [Mówi Ratu] Jako Ahu (czczony i) mający być wybranym, ten, który jest Zaotarem, przemawia do mnie. [Zaotar] Niech więc Ratu, dzięki swojej Prawości, święty i uczony, przemówi! [d][38]

Nieznany, tłumaczenie Lawrence Heyworth Mills, Jasna 27.15

Mills(inne języki) uważał, że formuła opiera się na Jasnie 51.22 z Gathy Wohuchszathra, ale nie był pewny, czy dobrze uchwyciła ona pierwotny sens gathyckiej strofy[39]. Zauważył też, że formuła nie ma metrum pasującego do Gath[39]. Jego zdaniem czczonymi bytami, o których mowa, są prawi wierni: kobiety i mężczyźni[39].

Darmesteter

Ten i te, których cześć, jak wie Ahura Mazda, przynosi dobro bytom w zamian za ich świętość, im — tym [męskim] i tym [żeńskim] — składamy ofiarę.[e][40]

Nieznany, tłumaczenie James Darmesteter, Jasna 27.15

Zdaniem Darmestetera(inne języki) formuła mówi o kulcie Amszaspandów, męskich i żeńskich[40]. Do tego zawiera obietnicę dla wiernych, którzy składają ofiary Maździe i Amszaspandom oraz zachowują religijne normy. W zamian za to mogą spodziewać się odpłaty i pomyślności w życiu[11].

Taraporewala

[Jego] bowiem, spośród tych, którzy istnieją, o którym w każdym akcie kultu
Mazda Ahura wie, [że jest] większej wartości
dzięki [jego] Prawości, [a także] kobietę, o której [On wie] to samo
[wszystkich takich], tych mężczyzn i te kobiety czcimy.[f][18]

Nieznany, tłumaczenie Irach J. S. Taraporewala, Jasna 27.15

Zdaniem Taraporewali formy wyrazów i metrum wskazują, że mantra została ułożona później niż Gathy[41]. Interpretował przekaz formuły jako wezwanie do oddania należnej czci żeńskim i męskim wyznawcom zaratusztrianizmu, których zasługi zna Ahura Mazda[18].

Schmidt

W kulcie tych bytów, o których Mądry Pan wie zatem dzięki Aszy co [jest] lepsze, oraz w kulcie których [bytów żeńskich] — te [byty męskie] i te [byty żeńskie] czcimy.[g][5]

Nieznany, tłumaczenie Hanns-Peter Schmidt, Jasna 27.15

Zdaniem Schmidta(inne języki) mantra jest szczególnie trudna w interpretacji z uwagi na skrótowość i skondensowaną strukturę[3]. Odrzucał on jednak pogląd, w myśl którego formuła została błędnie skomponowana. Wskazywał, że współczesne problemy interpretacyjne mogą być efektem ograniczonej znajomości starożytnego języka oraz kultury, w której go używano[5]. Jego interpretacja była zbieżna z egzegezą młodoawestyjską i tradycją średnioperską: uważał, że bytami, o których kulcie mówi mantra, są Amszaspandowie[17]. Tym samym odrzucał on teorie mówiące o czci należnej cnotliwym wiernym, popularne wśród zaratusztrian w XIX i XX wieku[42].

Boyce

Tego spośród bytów [męskich] i te spośród nich [żeńskich], które Ahura Mazda zna jako najlepsze do oddawania czci, zgodnie z prawością — tych [męskie byty] i te [żeńskie] będziemy czcić.[h][7]

Nieznany, tłumaczenie Mary Boyce, Jasna 27.15

Zdaniem Boyce(inne języki) formuła została stworzona na bazie Jasny 51.22[7]. Jej zdaniem początek odnosi się do jakiegoś niezidentyfikowanego bóstwa, któremu przy danej okazji składano ofiarę. Później próbowano uczynić to stwierdzenie bardziej ogólnym poprzez odniesienie do szerszego grona jazatów[7]. Według Boyce intencją mantry jest przekazanie nauki o konieczności kultu wszystkich bóstw. Wskazywać na to ma fakt wykorzystania formuły przy każdej liturgii Jasny, niezależnie od tego, któremu z jazatów lub którym jazatom jest poświęcona[i][43]. Boyce uważała, że mantrę ułożono w czasach po śmierci Zaratusztry jako element rozwijających się form liturgicznych[44].

Humbach

Humbach(inne języki) uważał, że formuła została ułożona na bazie Jasny 51.22, i to w sposób dość nieumiejętny[45]. Był także zdania, że język mantry to celowo archaizujący młodoawestyjski[45]. W swoich pracach zaproponował kilka tłumaczeń mantry. W przekładzie opracowanym wraz z Elfenbeinem(inne języki) i Skjaervo(inne języki) tłumaczył ją jako traktującą o bóstwach:

Którego spośród istniejących męskich [istot boskich]
i którą spośród żeńskich
Mądry Ahura, zgodnie z Aszą, zna
[jako tego/te, którego/których] lepsze [dokonanie ma zostać ukazane]
podczas kultu,
tych męskich i te żeńskie [istoty boskie] czcimy. [j][6]

Nieznany, tłumaczenie Helmut Humbach, Josef Elfenbein i Prods Oktor Skjaervo, Jasna 27.15

W tłumaczeniu stworzonym z Palanem Ichaporią Humbach zaznacza, że nie wiadomo, czy w trzeciej linijce mantry chodzi o Amszaspandów, prawowiernych zaratusztrian, czy obie te grupy[46]:

Zgodnie z Prawdą Mazda Ahura zna mężczyznę spośród istniejących,
a także kobiety, których lepsza (postawa jest widoczna) podczas kultu.
Tych mężczyzn i te kobiety czcimy.[k][46]

Nieznany, tłumaczenie Helmut Humbach i Pallan Ichaporia, Jasna 27.15

W tłumaczeniu opracowanym z Klausem Faissem formuła brzmi tak:

Ten męski byt spośród istniejących, którego bardzo dobrą [odpłatę] za
ofiarę
Mądry Pan zna zgodnie z prawdą, a także te żeńskie — te męskie byty i te żeńskie byty wysławiamy.[l][47]

Nieznany, tłumaczenie Helmut Humbach i Klaus Faiss, Jasna 27.15

Skjaervo

Skjaervo w tłumaczeniu z 2007 roku przedstawiał interpretację głoszącą, że obiektem kultu w mantrze są zaratusztriańskie bóstwa, bez precyzowania, czy chodzi o samych Amszaspandów, czy o wszystkie jazaty:

Tak więc składamy ofiarę bóstwom męskim i żeńskim —
a także temu spośród nich, o którym Ahura Mazdā wie, że jest
zgodny z Porządkiem —
w zamian za którego ofiarę otrzymamy lepszą
nagrodę.[m][48]

Nieznany, tłumaczenie Prods Oktor Skjaervo, Jasna 27.15

W późniejszym przekładzie z 2011 roku nie ma jednak bezpośredniego odwołania do jazatów:

Tak więc ten spośród istniejących, a także kobiety, w zamian za których ofiarę ma zostać dane lepsze dobro, jego [i je] Ahura Mazda zna jako zgodnego z Porządkiem — tym mężczyznom i tym kobietom składamy ofiarę.[n][49]

Nieznany, tłumaczenie Prods Oktor Skjaervo, Jasna 27.15

Lecoq

Zdaniem Lecoqa(inne języki) w mantrze chodzi o cześć należną wiernym biorącym udział w liturgiach i sprawujących je kapłanów, a nie o bóstwa[50]:

Czcimy tych i te, których podczas ofiary
Mazda Ahura uznaje za najlepszych spośród bytów,
zgodnie z Aszą.[o][50]

Nieznany, tłumaczenie Pièrre Lecoq, Jasna 27.15

Uwagi

  1. ↑ Transliteracja z awestyjskiego:
    yehyā mōi aṣ̌at̰ hacā vahištəm yesnē paitī
    vaēdā mazdā̊ ahurō yōi ā̊ŋharəcā həṇticā
    tą yazāi xᵛāiš nāmə̄nīš pairicā jasāi vaṇtā
  2. ↑ Oryginalne tłumaczenie: whose best [accomplishment] in accordance with Asha [will have fallen] to me at worship [that] the Wise Ahura knows. [Those] who have existed and do exist [now], those I will worship
  3. ↑ Określenie to ma dwa znaczenia. W pierwszym przypadku chodzi o tę część trzeciego nasku (Bag nask) sasanidzkiej Awesty, której elementy przetrwały w Jasnie 19 – 21. W drugim o czternasty nask sasanidzkiej Awesty. W tym wypadku chodzi o pierwsze znaczenie
  4. ↑ Oryginalne tłumaczenie: [To that one] of beings do we sacrifice whose superior [fidelity] in the sacrifice Ahura Mazda knows through his Righteousness [within him, yea, even to those female saints do we sacrifice] whose [superior sanctity is thus known. We sacrifice to all] both males and females whose [superiority is such]. [The Ratu speaks] As an Ahu [revered and] to be chosen, he who is the Zaotar speaks forth to me. [The Zaotar] So let the Ratu from his Righteousness, holy and learned, speak forth!
  5. ↑ Oryginalne tłumaczenie: Celui et ceux dont le culte, Ahura Mazda le sait, donne le bien aux êtres en retour de leur sainteté, à ceux-là – à eux et à elles – nous offrons le sacrifice.
  6. ↑ Oryginalne tłumaczenie: [Him], indeed, of-those-that-are, of-whom in every act-of-worship
    Mazda Ahura knoweth [to be] of-higher-worth
    by-reason-of [his] Righteousness, [also] the-woman-of- whom [He knoweth] likewise,
    [all such] both these-men and these-women do-we-revere.
  7. ↑ Oryginalne tłumaczenie: In the worship towards whose beings the Wise Lord knows then because of Truth the better, and in the worship towards which [female beings] , these [male] and these [female beings] we worship.
  8. ↑ Oryginalne tłumaczenie: At whose of-the-beings [masc.] and of whom [fem. pl.] therefore Ahura Mazda knows the better for worship according to righteousness, those [male beings] and those [female ones] we shall worship.
  9. ↑ W liturgii Jasny pojawia się formuła xšnūman której celem jest zadedykowanie rytuału danemu bóstwu, w zależności od dnia miesiąca bądź celu obrzędu. Na przykład jeśli dany dzień kalendarza jest dedykowany Mitrze, to również jemu zazwyczaj dedykuje się obrzęd tego dnia.
  10. ↑ Oryginalne tłumaczenie: Of which male [divine entity] among those who exist,
    and of which of the female ones
    the Wise Ahura, in accordance with truth knows
    [which is] the better [accomplishment of them to be displayed]
    at worship,
    those male and those female [entities] we worship
  11. ↑ Oryginalne tłumaczenie: In accordance with truth Mazda Ahura knows the man among the existing,
    as well as the women, whose better [attitude is seen] at worship.
    Those men and women we worship
  12. ↑ Oryginalne tłumaczenie: The male one among the existing whose very good [recompense] for the
    sacrifice
    the Wise Lord knows in accordance with truth, and the female ones as well,
    those male ones and those female ones we celebrate.
  13. ↑ Oryginalne tłumaczenie: Thus, we sacrifice to the male and female deities—
    and to him among them whom Ahura Mazdâ knows to be
    according to Order—
    in return for whose sacrifice we will obtain the better
    reward.
  14. ↑ Oryginalne tłumaczenie: Thus, he among those that are, as well as the women, in return for whose sacrifice the better good is to be given, him [and them] Ahura Mazdā knows to be according to Order—to those men and those women we sacrifice.
  15. ↑ Oryginalne tłumaczenie: Nous vénérons ceux et celles que dans le sacrifice
    Mazdâ Ahura reconnaît comme les meilleurs des êtres,
    Selon Aša.

Przypisy

  1. ↑ Zoroastrian Global Glossary v2 (N-Z)
  2. ↑ a b Geldner, s. 98
  3. ↑ a b c Schmidt, s. 324
  4. ↑ a b c Christopher J. Brunner, YEŊ́HĒ HĀTĄM
  5. ↑ a b c d Schmidt, s. 329
  6. ↑ a b Humbach, vol I, s. 116
  7. ↑ a b c d e Boyce, 1996, s. 262
  8. ↑ a b Stausberg, vol. III, s. 12
  9. ↑ Boyce, 1996, s. 265
  10. ↑ Molé, s. 274
  11. ↑ a b c Darmesteter, 176
  12. ↑ Kreyenbroek, Munsh, 2001, s. 76
  13. ↑ Moazami, s.415
  14. ↑ Rose, s. 275
  15. ↑ Kotwal, Kreyenbroek, s. 337
  16. ↑ Gershevitch, s. 164
  17. ↑ a b Schmidt, s. 327
  18. ↑ a b c Taraporewala, s. 26
  19. ↑ Bartholomae, k. 1315
  20. ↑ Gershevitch, s. 163
  21. ↑ Stausberg, vol. I, s. 85
  22. ↑ Kellens, The Wiley Blackwell Companion to Zoroastrianism, s. 45
  23. ↑ a b c Humbach, vol. II, s. 14
  24. ↑ Lommel, s. 12
  25. ↑ Cantera, Redard, s. 5
  26. ↑ L. H. Mills, s. 336
  27. ↑ L. H. Mills, s. 369
  28. ↑ L. H. Mills, s. 339
  29. ↑ Gershevitch, s. 165
  30. ↑ Geldner, s. 185
  31. ↑ a b c d Humbach, vol. II, s. 13
  32. ↑ a b c d Schmidt, s. 330
  33. ↑ Prods Oktor Skjærvø, BAG NASK
  34. ↑ Denkard, IX, 27, DkM 823
  35. ↑ Denkard, IX, 49, DkM 877
  36. ↑ Schmidt, s. 342
  37. ↑ a b c Schmidt, s. 341
  38. ↑ L. H. Mills, s. 228
  39. ↑ a b c L. H. Mills, s. 268
  40. ↑ a b Darmesteter, s. 175
  41. ↑ Taraporewala, s. 27
  42. ↑ Schmidt, s. 332
  43. ↑ Cantera, ss. 25 – 26
  44. ↑ Boyce, 1996, s. 263
  45. ↑ a b Humbach, Faiss, s. 167
  46. ↑ a b Humbach, Ichaporia, 1994, s. 21
  47. ↑ Humbach, Faiss, 2010, s. 73
  48. ↑ Skjaervo, 2007, s. 24
  49. ↑ Skjaervo, 2011, s. 219
  50. ↑ a b Lecoq, s. 717

Bibliografia

  • Christian Bartholomae, „Altiranisches Wörterbuch”, Strassburg 1904.
  • Christopher J. Brunner, YEŊ́HĒ HĀTĄM, Encyclopedia Iranica.
  • Albert Cantera, „Textual performative variation in the Long Liturgy: the ceremonies of the last ten days of the year” w: Dabir, no. 6, 2018, ss. 16 – 47.
  • Alberto Cantera, Céline Redard, „An Introduction to Young Avestan: A Manual for Teaching and Learning”, Wiesbaden, 2023. ISBN 9783447120920.
  • James Darmesteter (tłum.), „Le Zend-Avesta”, Paryż, 1892.
  • Karl F. Geldner, „Avesta - The Sacred Books of the Parsis”, vol. I, Stuttgart, 1896.
  • Ilya Gershevitch, „The Avestan Hymn to Mithra”, Cambridge, 1959. ISBN 9780521050715.
  • Helmut Humbach (tłum.), Josef Elfenbein (tłum.), Prods Oktor Skjaervo (tłum.), „The Gāthās of Zarathushtra and the Other Old Avestan Texts”, Volume 1 – Introduction: Text and Translation, Heidelberg, 1991. ISBN 9783533044734.
  • Helmut Humbach, Josef Elfenbein, Prods Oktor Skjaervo, „The Gāthās of Zarathushtra and the Other Old Avestan Texts”, Volume 2 – Commentary, Heidelberg, 1991. ISBN 9783533044734.
  • Helmut Humbach, Pallan Ichaporia, „The Heritage of Zarathushtra: A New Translation of His Gathas”, Heidelberg, 1994. ISBN 9783825302511.
  • Helmut Humbach, Klauss Faiss, „Zarathushtra and his Antagonists: A Sociolinguistic Study with English and German Translation of His Gathas”, Wiesbaden, 2010. ISBN 9783895007682.
  • Jean Kellens, „The Gāthās, Said to Be of Zarathustra” w: Michael Stausberg, Yuhan Sohrab‐Dinshaw Vevaina, Anna Tessmann (red.), „The Wiley Blackwell Companion to Zoroastrianism”, Wiley Blackwell, 2015, ss. 44 – 50. ISBN 9781444331356.
  • Firoze M. Kotwal, Philip G. Kreyenbroek, „Prayer” w: Michael Stausberg, Yuhan Sohrab‐Dinshaw Vevaina, Anna Tessmann (red.), „The Wiley Blackwell Companion to Zoroastrianism”, Wiley Blackwell, 2015, ss. 333 – 344. ISBN 9781444331356.
  • Philip G. Kreyenbroek, Shehnaz Neville Munsh, „Living Zoroastrianism: Urban Parsis speak abouth their religion”, Londyn, Nowy Jork, 2001. ISBN 070071328X.
  • Pièrre Lecoq, „Les livres de l'Avesta. Textes sacrés des zoroastriens”, Paryż, 2016. ISBN 9782204113847.
  • Herman Lommel, „Die Yäšt's des Awesta”, Getynga, Lipsk, 1927.
  • L. H. Mills (tłum.), „The Zend-Avesta”, vol. 3, The Sacred Books of the East, Oxford, 1887.
  • Mahnaz Moazami (tłum.), „Wrestling with the Demons of the Pahlavi Widēwdād: Transcription, Translation, and Commentary”, Lejda, 2014. ISBN 9789004269224.
  • Marijan Molé, „Culte, mythe et cosmologie dans l'Iran ancien”, Paryż, 1963.
  • Jenny Rose, „Gender” w: Michael Stausberg, Yuhan Sohrab‐Dinshaw Vevaina, Anna Tessmann (red.), „The Wiley Blackwell Companion to Zoroastrianism”, Wiley Blackwell, 2015, ss. 273 – 288. ISBN 9781444331356.
  • Hanns-Peter Schmidt, „On the Origin and Tradition of the Avestan yeŋ́hē-hātąm Prayer” w: Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute, 1960, Vol. 20, nr. 1/4, 1960, s. 324–344.
  • Prods Oktor Skjærvø, BAG NASK, Encyclopedia Iranica.
  • Prods Oktor Skjærvø, „Zoroastrian Texts: translated with notes by Prods Oktor Skjærvø”, 2007.
  • Prods Oktor Skjærvø, „The Spirit of Zoroastrianism”, New Heaven i Londyn, 2011. ISBN 9780300170351.
  • Michael Stausberg, „Die Religion Zarathushtras: Geschichte - Gegenwart - Rituale”, vol. I, Stuttgart, Berlin, Kolonia, 2002. ISBN 3170171186.
  • Michael Stausberg, „Die Religion Zarathushtras: Geschichte - Gegenwart - Rituale”, vol. 3, Stuttgart, 2004. ISBN 3170171208.
  • Irach J. S. Taraporewala (tłum.), „The Divine Songs of Zarathushtra”, Mumbaj, 1951.

Content Disclaimer

Informasi ini disarikan dari Wikipedia dan disajikan kembali untuk tujuan edukasi. Konten tersedia di bawah lisensi CC BY-SA 3.0. Kami tidak bertanggung jawab atas ketidakakuratan data yang bersumber dari kontribusi publik tersebut.

  1. The information displayed on this website is sourced in part or in whole from Wikipedia and has been adapted for the purpose of restating it. We strive to provide accurate and relevant information, however:
  2. There is no guarantee of absolute accuracy. Wikipedia is an open, collaborative project that can be edited by anyone, so information is subject to change.
  3. It is not intended to constitute professional advice. The content displayed is for informational and educational purposes only. For important decisions (e.g., medical, legal, or financial), please consult a professional.
  4. Content copyright. Wikipedia is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License (CC BY-SA). This means that content may be reused with appropriate attribution and shared under a similar license.
  5. Responsible use. Any risk arising from the use of information from this website is entirely the responsibility of the user.
Kembali kehalaman sebelumnya