Jerzmanki
| wieś | |
 Kościół pw. św. Franciszka w Jerzmankach | |
| Państwo | |
|---|---|
| Województwo | |
| Powiat | |
| Gmina | |
| Wysokość |
200-210[2] m n.p.m. |
| Liczba ludności (III 2011) |
884[3] |
| Strefa numeracyjna |
75 |
| Kod pocztowy |
59-900[4] |
| Tablice rejestracyjne |
DZG |
| SIMC |
0193252 |
Położenie na mapie gminy wiejskiej Zgorzelec  | |
Położenie na mapie Polski  | |
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego  | |
Położenie na mapie powiatu zgorzeleckiego  | |
 51°08′08″N 15°03′43″E/51,135556 15,061944[1]
| |
Jerzmanki (niem. Hermsdorf) – wieś w Polsce, położona w województwie dolnośląskim, w powiecie zgorzeleckim, w gminie Zgorzelec.
Wieś położona jest około 4 km na wschód od Zgorzelca, na Równinie Zgorzeleckiej[2]. Rozciąga się na przestrzeni 2,8 km wzdłuż Jędrzychowickiego Potoku, który w górnej części wsi powstał z wypływów z cegielni oraz terenów mokrych łąk[2].
W latach 1945–1954 siedziba gminy Jerzmanki. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa jeleniogórskiego.
Według Narodowego Spisu Powszechnego (III 2011 r.) liczyły 884 mieszkańców[3]. Są drugą co do wielkości miejscowością gminy Zgorzelec.
W miejscowości jest stacja kolejowa Jerzmanki.
Historia
Pierwsza wzmianka dotycząca wsi mówi o zbudowaniu tutaj kościoła około 1260 roku, już w 1381 r. wzmianka o istnieniu w Jerzmankach szkoły parafialnej[2]. Wieś wielokrotnie zmieniała nazwę: od 1346 r. Hermannsdorff, od 1404 r. Hermansdorf, od 1593 r. Hermanszdorff, od 1605 r. Hermsdorff, od 1818 r. Hermsdorf bei Görlitz (Hermsdorf koło Görlitz), od 1932 r. Städtisch Hermsdorf (Miejskie Hermsdorf), a bezpośrednio po wojnie (1945 r.) Podlasie[2]. Obecna nazwa (przyjęta w 1946 r.[5]) pochodzi od polskiego odpowiednika imienia Herman – Jerzman.
W około 1840 r. w Jerzmankach zaczęto eksploatować węgiel brunatny w kopalni "Segen Gottes", ale już w 1897 r. zaprzestano wydobywać surowiec[2].
Początkowo Jerzmanki były posiadłością mieszczan zgorzeleckich[2]. Wśród najstarszych właścicieli wsi wymieniani są: Bernard Canitz (do roku 1407), Niclas Rosen (w latach 1407-1409), Piotr Swob i Piotr Bartholomaus. W 1446 r. wieś nabył Krzysztof Utmann, którego spadkobiercy gospodarowali tu do roku 1483. Później Jerzmanki otrzymał znany burmistrz Jerzy Emerich, najmożniejszy patrycjusz zgorzelecki swoich czasów. Po śmierci Emericha w 1507 r. wieś otrzymała w spadku córka burmistrza Barbra i jej mąż Mikołaj Kohler. Po pewnym czasie miejscowość weszła do dóbr innego zamożnego mieszczanina ze Zgorzelca, Joachima Frenzela. W 1564 r. Jerzmanki przeszły na okres 198 lat na własność rodziny von Schachmann. Ta zasłużona na Górnych Łużycach rodzina, wywodziła się z uszlachconych w XVI stuleciu mieszczan wrocławskich. W 1762 r. Jerzmanki stały się własnością Karola Wacława von Emericha, ostatniego męskiego potomka wspomnianego już burmistrza Zgorzelca, Jerzego Emericha. W 1805 r. Karol Wacław zmarł, a majątek odziedziczył zięć Emericha, Karol Ernest von Ziegler-Klipphausen. W XIX stuleciu Jerzmanki często zmieniały właścicieli, wśród których można wymienić m.in. von Haugwitzów (1819-1839), hrabiów Solms z Kliczkowa (1839-1854), von Steinackerów (1854-1856), oraz von Erdmannsdorffów[2].
Zabytki
Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są[6]:
- kościół parafialny pw. św. Franciszka z Asyżu, orientowany, jednonawowy[7], zbudowany z ciosów bazaltowych w drugiej połowie XIII wieku, przebudowany w początku XVI w., zabytkowy, romański; jest to jeden z najstarszych kościołów w Gminie Zgorzelec. Wewnątrz zachował się ciekawy ołtarz główny wykonany z drewna, pochodzi on z 1617 r, manierystyczna ambona z płaskorzeźbami Ewangelistów na koszu, późnogotyckie sakramentarium, barokowa rzeźba Chrystusa Frasobliwego, romańskie służki, wsporniki wieży i prezbiterium, późnogotyckie figuralne wsporniki nawy z pocz. XVI w. Kościół otrzymał nietypowe zakończenie od wschodu w postaci czworobocznej absydy oraz nieczęsto spotykaną wieżę graniastą, wznoszącą się pomiędzy nawą a prezbiterium. Bardzo interesująca jest ponadto, rzadka występująca w kościołach wiejskich kręcona klatka schodowa z trzpieniem z piaskowca. W ścianie południowej uskokowy portal ze spiralnie rzeźbionymi kolumienkami i ozdobiony kapitelami[8].
- park pałacowy, z XVIII w., 1800 r.
Zabytki nieistniejące:
- miejscowy pałac wybudowany w stylu neogotyckim przez Emila Galla, właściciela majątku w latach 1887-1894, niestety nie ocalał do dziś. Gall wzniósł go w miejscu starszego pałacu, zniszczonego przez pożar. Podworski zabytkowy park powstał w 1866 r. z inicjatywy wcześniejszego właściciela, szambelana von Erdmansdorffa. Park zaprojektował Edward Petzold, znany jako twórca wielu kompozycji parkowych m.in. w Kliczkowie, Chojnowie oraz Legnicy.
Zobacz też
Przypisy
- ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 27 maja 2025, identyfikator PRNG: 46336.
- ↑ a b c d e f g h Słownik geografii turystycznej Sudetów. redakcja Marek Staffa. T. 2: Pogórze Izerskie. Cz. 1: A-Ł. Wrocław: Wydawnictwo I-BiS, 2003, s. 298-302. ISBN 83-85773-60-6.
- ↑ a b GUS: Ludność - struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.
- ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2022, s. 406 [zarchiwizowane 2022-10-26].
- ↑ Rozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 12 listopada 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości (M.P. z 1946 r. Nr 142, poz. 262 (ISAP))
- ↑ Rejestr zabytków nieruchomych woj. dolnośląskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. s. 258. [dostęp 2012-11-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-10-31)].
- ↑ Józef Pilch: Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska. Warszawa: Wydawnictwo „Arkady”, 2005, s. 132 - 133. ISBN 83-213-4366-X.
- ↑ Janusz Czerwiński, Ryszard Chanas, Dolny Śląsk - przewodnik, Warszawa: Wyd. Sport i Turystyka, 1977, s. 306.
Bibliografia
- Słownik geografii turystycznej Sudetów. Marek Staffa (redakcja). T. 2: Pogórze Izerskie (A-Ł). Wrocław: Wydawnictwo I-BiS, 2003, ISBN 83-85773-60-6.
Linki zewnętrzne
Content Disclaimer
Informasi ini disarikan dari Wikipedia dan disajikan kembali untuk tujuan edukasi. Konten tersedia di bawah lisensi CC BY-SA 3.0. Kami tidak bertanggung jawab atas ketidakakuratan data yang bersumber dari kontribusi publik tersebut.
- The information displayed on this website is sourced in part or in whole from Wikipedia and has been adapted for the purpose of restating it. We strive to provide accurate and relevant information, however:
- There is no guarantee of absolute accuracy. Wikipedia is an open, collaborative project that can be edited by anyone, so information is subject to change.
- It is not intended to constitute professional advice. The content displayed is for informational and educational purposes only. For important decisions (e.g., medical, legal, or financial), please consult a professional.
- Content copyright. Wikipedia is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License (CC BY-SA). This means that content may be reused with appropriate attribution and shared under a similar license.
- Responsible use. Any risk arising from the use of information from this website is entirely the responsibility of the user.