Korsarz

Korsarz (kaper) – armator, kapitan lub członek załogi uzbrojonego prywatnego statku^[a], prowadzącego działania wojenne w imieniu władcy na podstawie wystawionego przez niego listu kaperskiego. W przeciwieństwie do marynarzy floty wojennej, korsarze nie pobierali żołdu a utrzymywali się ze zdobytych na przeciwniku łupów^[1][2][3].

Korsarze często błędnie utożsamiani są z piratami. Jednak w przeciwieństwie do pirata (który był przestępcą-rozbójnikiem), korsarz prowadził oficjalne i legalne działania wojenne usankcjonowane prawnie. Oprócz tego korsarzami niejednokrotnie posługiwano się do zwalczania piractwa^[4][5].

Mimo to status korsarzy bywał niejednoznaczny, ponieważ strona przeciwna często nie uznawała posiadanych przez nich listów kaperskich traktując ich jak piratów. Ponadto różnica między obiema profesjami potrafiła być płynna, ze względu na fakt, że wielu korsarzy trudniło się równolegle piractwem, balansując tym samym pomiędzy działaniami legalnymi a nielegalnymi^[4][6].

Za przykład może tu posłużyć francuz Jean Lafitte. Początkowo pirat, który po wybuchu wojny amerykańsko-brytyjskiej podjął służbę jako korsarz Stanów Zjednoczonych. W trakcie wojny Lafitte wyróżnił się podczas obrony Nowego Orleanu, w podzięce za co został ułaskawiony za dawne zbrodnie przez prezydenta Jamesa Madisona. Po wojnie wrócił jednak do piractwa, odpowiadając nawet za ataki na swoich dawnych mocodawców^[7].

Terminy „korsarz” i „kaper” są synonimami jednak o różnym pochodzeniu. „Korsarz” wywodzi się z języka włoskiego (corsaro) natomiast „kaper” z niderlandzkiego (kaper)^[8][9]. Mimo zamienności obu terminów, słowo „kaper” używane jest w zawężeniu do Morza Bałtyckiego i Północnego w okresie wczesnej nowożytności^[10].

Zawód korsarza podobnie jak najemnika umożliwiał prowadzenie walki dla obcego władcy w zamian za wynagrodzenie. O ile jednak najemnik pobierał za swoje usługi żołd, tak korsarz utrzymywał się ze zdobytych łupów. Według przyjętej zasady korsarze nie ograniczali się wyłącznie do grabieży ładunku (który rzadko był łatwy do przejęcia i transportu), ale zdobycz stanowił najczęściej cały statek, doprowadzany do portu jako pryz. Przyznawany list kaperski dawał korsarzowi prawo do pływania pod banderą swojego mocodawcy oraz do korzystania z jego portów, co umożliwiało sprzedaż łupów i konieczne naprawy okrętu^[11][2][12].

Statki korsarskie zazwyczaj dobierano lub budowano specjalnie pod względem szybkości, co na ogół łączyło się z umiarkowaną wielkością, niewielką pojemnością ładowni i stosunkowo słabym uzbrojeniem, gdyż musiały one być w stanie doścignąć statki handlowe, a także być zdolne do ucieczki przed silniejszymi okrętami^[11]. Wskutek lekkiej budowy, zwykle były jednak wolniejsze od okrętów operujących w trudnych warunkach morskich^[13]. Dzięki możliwości legalnej budowy i jej finansowania, mogły być bardziej wyspecjalizowane do zwalczania obcej żeglugi niż jednostki piratów, którzy na ogół mogli korzystać jedynie z dostępnych możliwości^[5]. Korsarskie żaglowce mogły być także wynajmowane oficjalnie od państwa z zasobów jego marynarki wojennej^[5].

Dzięki statkom korsarskim, władca mógł razić flotę handlową przeciwnika, nie wydając pieniędzy ze skarbca na marynarkę wojenną^[11]. Takie działania na morzu, o charakterze normalnej wojny, nie oznaczały prowadzenia wojny na lądzie (co najwyżej na terenach przybrzeżnych). Zwaśnione strony prowadziły w ten sposób walkę w rywalizacji o tereny zamorskie lub opanowanie handlu na morzu. Korsarzy wynajmowali nie tylko monarchowie czy pomniejsi władcy, ale i niektóre miasta portowe – posiadające dużą autonomię w ramach organizmu państwowego, w którym się znajdowały (często tylko nominalnie) lub będące samodzielnymi miastami-państwami (Hanza).

Głównym zadaniem korsarzy było osłabienie ekonomiczne przeciwników mocodawcy, ponieważ jednak korsarz sam był nakładcą swojej działalności i ponosił ryzyko, to prawo do zachowywania dla siebie zysków dochodziło do 80-90%. Podział zysków na rzecz mocodawcy był większy, jeżeli ten inwestował w korsarza (np. przyznając mu fundusze na rozpoczęcie działalności).

Angażowanie korsarzy mogło być jednak ryzykownym przedsięwzięciem z powodu ich nieprzewidywalności i niepewnej lojalności. Zdarzało się, że przekraczali oni swoje uprawnienia, atakując jednostki neutralne czy nawet sojusznicze.

W XVI–XVII w. z usług korsarzy najczęściej korzystało Królestwo Francji, mimo to najsławniejszymi z nich byli Anglicy. Korsarstwo uprawiane było często przez zajmujących się tym na stałe armatorów lub ich spółki, np. francuski korsarz François Thurot wystawił w latach 40. i 50. XVIII wieku 44 żaglowce korsarskie^[14]. Zdaniem Krzysztofa Gerlacha, „w każdym narodzie prowadzącym w XVIII lub XIX w. wojnę z Wielka Brytanią rodziła się naturalna tendencja do wysyłania w morze licznych korsarzy”, co spowodowane było najliczniejszą brytyjską flotą handlową, uzależnieniem Wielkiej Brytanii od handlu morskiego oraz jej najsilniejszą marynarką Royal Navy^[6]. Między innymi, podczas amerykańskiej wojny o niepodległość, mieszkańcy kolonii w Ameryce Północnej wyekspediowali przeciw żegludze brytyjskiej około 2000 okrętów korsarskich^[14]. Zdarzało się, że poszczególne państwa współpracowały też nieformalnie z piratami, którzy jednak nie mogli korzystać z oficjalnego poparcia^[5].

Z czasem zaczęto stopniowo ograniczać korsarstwo czego przykładem mogą być amerykańskie traktaty zakazujące wzajemnego stosowania korsarzy pomiędzy sygnatariuszami:

• Francusko-amerykański traktat o przyjaźni i handlu z 6 lutego 1778, art. 23
• Szwedzko-amerykański traktat o przyjaźni i handlu z 3 kwietnia 1783, art. 26^[15]
• Prusko-amerykański traktat o przyjaźni i handlu z 10 września 1785, art. 20^[16]

Ostatecznie W 1856 r. państwa europejskie w Deklaracji paryskiej oficjalnie wyrzekły się stosowania korsarstwa^[17].

XX-wiecznym nawiązaniem do „idei korsarstwa” był pomysł budowania specjalnych okrętów (tzw. rajderów)^[18], do zwalczania i dezorganizowania żeglugi nieprzyjaciela na jego liniach komunikacyjnych (działania rajderskie lub krążownicze)

Współcześnie kwestia uzbrajania statków handlowych w czasie wojny jest regulowana przez VII konwencję haską z 1907^[19].

Konstytucja USA w art.1.8.11 zawiera zapis, uprawniający Kongres do wystawiania listów kaperskich i wydawania przepisów dotyczących „prawa łupu” na morzach. Uprawnienia te wydają się mieć znaczenie wyłącznie historyczne, jednak 10 października 2001 zgłoszony został projekt ustawy Marque and Reprisal Act uprawniającej prezydenta do wydawania takich listów w celu walki z terroryzmem, został jednak odrzucony^[20]. Podobny projekt z 15 kwietnia 2009 przewidywał użycie korsarzy do walki z piratami somalijskimi^[21].

W Polsce pierwszą flotę kaperską zorganizował król Kazimierz Jagiellończyk w 1456 roku podczas wojny trzynastoletniej z zakonem krzyżackim. System ten stosowali również Zygmunt Stary, Zygmunt August (w tym celu została utworzona specjalna Komisja Morska) i Stefan Batory, angażując nie tylko armatorów gdańskich, ale i angielskich, szkockich, duńskich czy holenderskich. Gdańsk na własną rękę organizował flotę kaperską w ramach Hanzy – najsłynniejszym kaprem gdańskim był Paweł Beneke.

• bukanier
• marynarz
• najemnik
• pirat

Zobacz multimedia związane z tematem: Korsarz

Zobacz hasło korsarz w Wikisłowniku

Zobacz hasło kaper w Wikisłowniku

• Krzysztof Gerlach. Specjalistyczne okręty korsarskie XVIII i XIX w. „Morze, Statki i Okręty”. Nr 5-6/2014, maj–czerwiec 2014. Magnum X.