Kras 52

Kras 52
Ilustracja
Karta 173r (utwór Cracovia civitas)
Oznaczenie

PL-Wn MS III.8054

Data powstania

1430–1455

Miejsce powstania

Polska

Zawartość

teksty religijne, utwory muzyczne

Język

łacina

Technika

papier

Rozmiary

30,4x22 cm

Liczba kart

206

Miejsce przechowywania

Biblioteka Narodowa w Warszawie

Kras 52 – potoczne określenie rękopisu o sygnaturze PL-Wn MS III.8054 (olim: Krasinski 52), stanowiącego najcenniejsze polskie źródło średniowiecznej muzyki polifonicznej.

Manuskrypt znajdował się dawniej w zbiorach Biblioteki Ordynacji Krasińskich (stąd sygnatura „Kras. 52”, stanowiąca potoczne określenia zabytku)[1]. Obecnie przechowywany jest w zbiorach Biblioteki Narodowej w Warszawie w Zakładzie Rękopisów[2].

Część muzyczna manuskryptu jest najcenniejszym zachowanym rękopisem średniowiecznym z dawnej Biblioteki Krasińskich[3]. Część ta bywa też nazywana najważniejszym zabytkiem polskiej kultury muzycznej okresu przed Fryderykiem Chopinem[4].

Historia

Powstanie poszczególnych części Kras 52 datuje się na lata 1430–1455. Wzmiankę o zabytku, pozostającym wówczas w zbiorach zgromadzonych przez Konstantego Świdzińskiego, opublikował w 1857 Wojciech Sowiński[5]. Po 1857 manuskrypt trafił do Biblioteki Krasińskich[6]. W drugiej połowie XIX wieku nastąpiło złączenie pięciu odrębnych części w jedną całość[3]. Pierwszą dokładniejszą informację o manuskrypcie podał w 1907 Aleksander Poliński[7].

Jako własność Biblioteki Krasińskich zabytek przetrwał do 1944, kiedy to zbiory biblioteki, znajdujące się wówczas w Warszawie przy ulicy Okólnik 9, zostały celowo podpalone przez hitlerowskiego okupanta[4]. Uznano, że Kras 52 spłonął wraz z tymi zbiorami[4]. Jednak w 1948 rękopis został ponownie odkryty przypadkiem w monachijskiej Bayerische Staatsbibliothek przez Karola Estreichera, który zauważył znajomą oprawę woluminu przenoszonego przez niemieckiego bibliotekarza[4]. Być może dokument został w czasie wojny wywieziony do Rzeszy przez muzykologa Wolfganga Boettichera[4]. Zidentyfikowany rękopis wrócił do Polski[4].

W okresie międzywojennym i po 1945 rękopisowi poświęciło rozprawy wielu czołowych muzykologów (m.in. Henryk Opieński, Zdzisław Jachimecki, Adolf Chybiński, Maria Szczepańska)[7]. Współcześnie badania nad rękopisem prowadzili Mirosław Perz i Elżbieta Zwolińska[8].

Opis

Manuskrypt o wymiarach 30,4 × 22 cm składa się z 206 kart (ostatnia karta nosi numer 205, ponieważ dwie karty otrzymały numer 9) i jedenastu kart ochronnych (I–VI i VII–XI)[3]. Papier, na którym wykonano rękopis, pochodzi z drugiej połowy lat 40. i lat 50. XV wieku (z wyjątkiem kart 163–172, gdzie filigran podobny jest do filigranów z końca XIV w.)[3]. Oprawa z jasnej skóry, z tłoczeniami i ozdobnym napisem na grzbiecie „Rękopism z wieku XV”, wykonana została w XIX wieku[3]. Pismo ma cechy charakterystyczne dla XV wieku[3]. Skromne zdobienia (czerwone i zielone inicjałki), występują tylko w początkowych składkach rękopisu[3].

Zawartość

Na rękopis składa się pięć części:

Część niemuzyczna

Pierwsze cztery, niemuzyczne części przepisane były przez kilku (być może trzech) kopistów[3]. Jednym z nich był Piotr z Kazimierza, który w kolofonie na karcie 154v podał datę ukończenia kopiowania Historii rzymskich – 1455[a][3]. Na podstawie analizy manuskryptu stwierdzono, że część kart została połączona w nieprawidłowej kolejności, są też braki na początku i końcu[3].

Część niemuzyczna złożona jest z piętnastu nieregularnych składek, w których można wyróżnić trzy odrębne rękopisy[3]:

  1. Kazania wielkopostne (składki I–IX)
  2. Gesta Romanorum, Expulsiones demonum i ewangelia (przepisana przez Piotra z Kazimierza, oprócz ewangelii dodanej na wolnej karcie przez inną osobę)
  3. Noty na tematy liturgiczne i krótkie traktaciki (składka XV)

Część muzyczna

Część muzyczna rękopisu znajduje się na kartach 173–205 (trzy składki: XVI–XVIII)[6]. Składa się na nią 36 wielogłosowych kompozycji z pierwszej połowy XV wieku[6]. Składki części muzycznej zostały zapisane na papierze północnowłoskim, pochodzącym z lat 1436–1440[1].

Większość utworów stanowią kompozycje trzygłosowe[10]. Utwory kompozytorów obcych (m.in. Johannes Ciconia, Etienne Grossin z Paryża, Antonio Zacharias z Teramo, Nicola Zacarias) należą do fazy schyłkowej stylu ars nova i wczesnej polifonii franko-flamandzkiej, co świadczy o związkach środowiska artystycznego czasów Władysława Jagiełły z kulturą muzyczną północnych Włoch[10]. Rękopis zawiera utwory zarówno łatwiejsze w odbiorze (jak piosenka studencka Breve regnum), jak i bardziej skomplikowane opracowania części mszalnych[11].

Dla kultury polskiej największą wartość stanowią zapisane w rękopisie utwory Mikołaja z Radomia (siedem z dziewięciu zachowanych jego kompozycji) oraz kilka innych polskich utworów (m.in. Cracovia civitas, Breve regnum, Pastor gregis egregius, Nitor inclite claredinis, Hystorigraphi aciem)[10]. Wszystkie polskie kompozycje wiążą się z Krakowem lub dworem Władysława Jagiełły (pojawia się w nich nazwa miasta, postać św. Stanisława i postacie z dworu królewskiego)[10].

Trzygłosowe opracowanie Magnificat Mikołaja z Radomia stanowi wczesny przykład zastosowania nowej ówcześnie techniki kompozycyjnej fauxbourdon (pierwsze zapisy tej techniki Guillaume’a Dufaya pochodzą z ok. 1430, zaś utwory Mikołaja z Radomia sytuuje się w latach 30. lub 40. XIV w., a niektóre może nawet w latach 20.)[12].

Mirosław Perz przeprowadził badania porównujące „Kras 52” z zaginionym rękopisem Biblioteki Narodowej „Wn 378” (istnieje jego faksymile opublikowane w serii Antiquitates Musicae in Polonia)[8][13]. Wykazały one, że część utworów zapisanych w rękopisie Krasińskich w sposób niejasny, z poprawkami i skreśleniami, została umieszczona w rękopisie Wn 378” w sposób jasny i klarowny[8]. Można stąd wysnuć wniosek, że niektóre karty z „Kras 52” były rodzajem roboczego brulionu, wykorzystanego następnie przy tworzeniu uporządkowanych zapisów w „Wn 378”[1].

Lista utworów

Dyskografia

Płyty CD

  • Musica Divina - Muzyka z Rękopisu Krasińskich – płyta SACD & CD zawierająca 16 utworów z Kras 52, wyk. Ars Cantus, wyd. Bearton (nominacja do Fryderyka 2006 w kategorii Muzyka dawna)
  • Muzyka Jagiellonów / Rękopis Krasińskich XV w. – płyta zawierająca 16 utworów z Kras 52, wyk. Ars Nova, wyd. Travers Music
  • Mikołaj z Radomia – Dzieła wszystkie – monograficzna płyta Mikołaja z Radomia, wyk. Ars Nova, wyd. Dux (nominacja do Fryderyka 1995 w kategorii Muzyka kameralna)

Uwagi

  1. ↑ W innej publikacji Biblioteki Narodowej, katalogu Nad złoto droższe. Skarby Biblioteki Narodowej, pojawia się informacja, że cała część niemuzyczna mogła być skopiowana przez Piotra z Kazimierza.

Przypisy

  1. ↑ a b c Wojnowska 2002 ↓, s. 42.
  2. ↑ Wojnowska 2002 ↓, s. 42,44.
  3. ↑ a b c d e f g h i j k l m n o Jabłonka 2002 ↓, s. 39.
  4. ↑ a b c d e f Wojnowska 2002 ↓, s. 40.
  5. ↑ Wojnowska 2002 ↓, s. 40–41.
  6. ↑ a b c d Nad złoto droższe 2003 ↓, rozdz. „Rękopis muzyczny Kras. 52”.
  7. ↑ a b Wojnowska 2002 ↓, s. 41.
  8. ↑ a b c Wojnowska 2002 ↓, s. 41–42.
  9. ↑ Jabłonka 2002 ↓, s. 38.
  10. ↑ a b c d Wojnowska 2002 ↓, s. 43.
  11. ↑ Wojnowska 2002 ↓, s. 44.
  12. ↑ Wojnowska 2002 ↓, s. 43–44.
  13. ↑ Miszke 2017 ↓, s. 31.
  14. ↑ Michałowska 2011 ↓, s. 336–337.
  15. ↑ Michałowska 2011 ↓, s. 164.

Bibliografia

  • Agnieszka Jabłonka. Średniowieczne rękopisy z Biblioteki Krasińskich. „Biuletyn informacyjny Biblioteki Narodowej”. 4 (163), s. 35–39, 2002. 
  • Teresa Michałowska: Literatura polskiego średniowiecza. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011. ISBN 978-83-01-16675-5.
  • Joanna Miszke. Kompozycje mszalne Mikołaja z Radomia w kontekście twórczości mszalnej Antonia Zacary da Teramo i Johannesa Ciconii. „Kwartalnik Młodych Muzykologów UJ”. 1 (32), s. 29–56, 2017. 
  • Nad złoto droższe. Skarby Biblioteki Narodowej (wersja elektroniczna). Warszawa: Biblioteka Narodowa, 2003. ISBN 83-7009-433-3.
  • Elżbieta Wojnowska. „Kras. 52” – europejski zabytek polskiej kultury muzycznej z I połowy XV wieku. „Biuletyn informacyjny Biblioteki Narodowej”. 4 (163), s. 40–44, 2002. 
  • Wkładki do płyt wymienionych w dyskografii (autorstwo: Jacek Urbaniak, Paweł Gancarczyk)

Linki zewnętrzne

Średniowieczna muzyka polska
Kompozytorzy
XIII w.
XV w.
Teoretycy
Zabytki polskiej
muzyki średniowiecznej
Zobacz też
Inne sztuki

Content Disclaimer

Informasi ini disarikan dari Wikipedia dan disajikan kembali untuk tujuan edukasi. Konten tersedia di bawah lisensi CC BY-SA 3.0. Kami tidak bertanggung jawab atas ketidakakuratan data yang bersumber dari kontribusi publik tersebut.

  1. The information displayed on this website is sourced in part or in whole from Wikipedia and has been adapted for the purpose of restating it. We strive to provide accurate and relevant information, however:
  2. There is no guarantee of absolute accuracy. Wikipedia is an open, collaborative project that can be edited by anyone, so information is subject to change.
  3. It is not intended to constitute professional advice. The content displayed is for informational and educational purposes only. For important decisions (e.g., medical, legal, or financial), please consult a professional.
  4. Content copyright. Wikipedia is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License (CC BY-SA). This means that content may be reused with appropriate attribution and shared under a similar license.
  5. Responsible use. Any risk arising from the use of information from this website is entirely the responsibility of the user.
Kembali kehalaman sebelumnya