Kretoworowate

Kretoworowate

Notoryctidae
Ogilby, 1892[1]
Przedstawiciel rodziny – kretowór południowy (Notoryctes typhlops)
Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	zwierzęta
Typ	strunowce
Podtyp	kręgowce
Gromada	ssaki
Podgromada	żyworodne
Nadrząd	torbacze
Rząd	kretoworokształtne
Rodzina	kretoworowate
Typ nomenklatoryczny
Notoryctes Stirling, 1891
Synonimy
Notoryctini Winge, 1893[2] Notoryctoidea Gregory & Mosenthal, 1910[3]
Rodzaje
2 rodzaje (w tym 1 wymarły) – zobacz opis w tekście
Systematyka w Wikispecies
Multimedia w Wikimedia Commons

Kretoworowate^[4], krety workowate^[5][6] (Notoryctidae) – rodzina ssaków z rzędu kretoworokształtnych (Notoryctemorphia). Obejmuje dwa gatunki podobne do złotokretów, występujące w Australii.

Pod względem morfologii kretoworowate przypominają zaliczane do łożyskowców złotokretowate^[6], zasiedlające głównie południe kontynentu afrykańskiego ssaki zaliczane niegdyś do owadożernych, nim kolejny badania wykluczyły jednak istnienie takiego rzędu i spowodowały przeniesienie ich do do odrębnego rzędu afrosorkowców^[7]. Szczególnie złotokretowiec przypomina kretowory^[8]. Łączą je podobne rozmiary, ale i wygląd, w tym kształt ciała i ubarwienie futra^[6].

Kretowory nie należą do dużych zwierząt. Długość głowy i tułowia waha się pomiędzy 10 a 14 cm. Masa ciała wynosi między 35 a 60 gramów. Kretowór południowy jest tutaj istotnie większy od swego północno-zachodniego krewniaka^[8].

Ciało pokrywa miękkie futro. Nie widać w nim wirów. Kolor ma bladokremowy do głębokiego czerwonopomarańczowego. Nie występuje zróżnicowanie grzbietowej i brzusznej strony ciała. Niemniej w okolicy krzyżowej widnieje ciemniejsza plama kulszowo-grzbietowa. Osobniki trzymane w niewoli często przybierają barwę bielszą, niż te wiodące dziki tryb życia, co wskazuje, że kolory złote czy czerwonopomarańczowe wynikać mogą z zabarwienia futra żelazem obecnym w glebie, w której ryje ssak. Futro to tworzą oddzielne pęczki zbudowane z pojedynczego włosa okrywowego i 20 włosów podszerstka. Pęczki takie zorganizowane są w grupy liczące ich od 3 do 5. Włosy okrywowe rozdzielają się i spłaszczają u szczytu. Na całym ciele występują także gruczoły łojowe, największej jednak liczbie na plamie kulszowo-grzbietowej, a także wokół otworu kloakalnego. Ponadto w strukturze skóry zwierzęcia opisano zgrubienia liczne zwłaszcza na głowie i plamie kulszowo-grzbietowej^[8].

Badacze są pod szczególnym wrażeniem głowy kretowora. Ma ona kształt stożkowaty. Budują ją silnie połączone ze sobą kości. Grzbietowa powierzchnia jest płaska, natomiast zagina się w kierunku pyska. Badacze wskazują jeszcze dobrze rozwinięte łuki jarzmowe, zwężenie między oczodołami, brak łuku zaoczodowodowego. Z kolei grzebienie skroniowe są dobrze rozwinięte, jednak nie łączą się w grzebień pośrodkowy^[8].

W budowie kretoworowatych zwracają uwagę szczątkowe oczy bez soczewek, a nawet źrenic, które nie zapewniają widzenia^[6]. Oczy bowiem uległy zanikowi. Żyjący w wiecznej ciemności w swych korytarzy kretowór nie potrzebuje bowiem wzroku. Centymetrowej długości młode z matczynej torby ma jeszcze plamki pigmentu. Dorosłe zwierzę nie ma jednak nawet nerwu wzrokowego ani odpowiednich nerwów czaszkowych zawiadujących ruchem gałki ocznej (a są to nerwy nerw okoruchowy, nerw bloczkowy i nerw odwodzący). Niekiedy występuje ślad siatkówki, nie posiadający żadnych komórek światłoczułych. Znaleźć można natomiast działające gruczoły łzowe i worek spojówki, które jednak prawdopodobnie przeszły egzaptację: nawadniają teraz drogi nosowe, w tym także położony w zadaszeniu podniebienia narząd Jacobsona^[8]. W efekcie redukcja oczu u kretoworowatych wyprzedza tą obserwowaną u złotokretowatych. Mogą to wyjaśniać dwie hipotezy. Pierwsza stanowi o dłuższej ewolucji kretoworowatych w podziemnych korytarzach. Wedle drugiej ewolucja kretoworowatych biegła szybciej wobec doboru wynikającego z narażenia oczu na urazy podczas rycia w glebie i rozrostu wspomnianych gruczołów łzowych. Badania genetyczne wskazały na wcześniejszą dezaktywację związanych z widzeniem genów u złotokretowych. Kretoworokształtne wyłączyły bowiem geny związane z działaniem soczewki i rogówki około 17,8 miliona lat temu^[9].

Nie występuje także ucho zewnętrzne^[6]. Autorzy wspomina potem jeszcze dobrze rozwinięte bullae auditivae a także silnie połączone młoteczek i kowadełko, słabo natomiast przyłączone do innych struktur. Wskazują podobieństwa do analogów tych struktur u innych ssaków podziemnych^[8]. Podobnie jak u złotokretowatych widać tu adaptacje do słyszenia niskich dźwieków^[9].

Pysk z kolei pokrywa tarcza rogowa^[6], chroniąca pysk zwierzęcia i sięgającą obszaru międzyoczodołowego. Buduje ją zrogowaciały naskórek nie tworzący włosów. Otacza ona nozdrza zewnętrzne. Poprzeczna szczelina dzieli ją na mniejszą część górną i większą część dolną. Występuje sztywne, ale niekompletnie zrośnięte spojenie żuchwy. Z kolei powierzchnia, do której przyłączają się mięśnie żwacz i skroniowe rozwinięta jest dobrze^[8].

Uzębienie kretoworowatych także wykazuje cechy redukcji, a wręcz degeneracji. Nie stwierdza się diprotodontii ani oligoprotodontii. Zęby zakorzenione są słabo. Szczęka zawiera 3-4 siekacze, pojedynczy kieł, dwa przedtrzonowce i 4 trzonowce, połówka żuchwy natomiast 3 siekacze, 1 kieł, 3 przedtrzonowce i 4 zęby trzonowe. Zarówno siekacze, jak i kły czy przedtrzonowce są tępe. Trzonowce szczęki wykazują zalambdodontyzm. Talonidy trzonowców żuchwy nie zachowały się w toku ewolucji^[6].

Z siedmiu kręgów budujących szyjny odcinek kręgosłupa pięć dystalnych zrasta się ze sobą, dzięki czemu może podtrzymywać szyję, gdy kretowór ryje głową w glebie. Na tułowiu występuje dobrze rozwinięta, aczkolwiek osiągająca niewielkie rozmiary torba lęgowa. Nie stwierdza się syndaktylii. Przednie kończyny służą do kopania w ziemi, dlatego też zakończone są pazurami sprawiającymi wrażenie niewielkich łopatek. Szczególnie duże są trójkątne pazury trzeciego i czwartego promienia. Ciało wieńczy krótki i tępo zakończony ogon, którego pokrywę określa się jako skórzastą^[6].

Rodzina kretoworowatych zalicza się do torbaczy. W przeszłości dostrzeżono co prawda znaczne podobieństwo pomiędzy kretoworowatymi a zasiedlającymi południe Afryki złotokretowatymi^[8], jednak rzeczone złotokretowate to ssaki łożyskowe (łożyskowce) z rzędu afrosorkowców^[7]. Istotne podobieństwo do australijskich kretoworowatych zaliczanych do torbaczy zawdzięczają jedynie konwergencji, a nie w bliskiemu wspólnemu pochodzeniu ewolucyjnemu^[8].

W tychże torbaczach zalicza się je do grupy australotorbowych (Australidelphia), obejmujących wszystkie torbacze australijskie, jak sama nazwa wskazuje, ale też jedną rodzinę południowoamerykańską, mianowicie torbikowate, wydzielane zwykle do osobnego rzędu^[8].

W obrębie australotorbowych grupą siostrzaną całej reszty wydają się właśnie wspomniane torbikowate^[8], obecnie reprezentowane przez jeden tylko gatunek, mianowicie torbika bambusowego^[10]. Wśród całej reszty australotorbowych kretoworowate nie wydają się mieć bardzo bliskich krewnych i dlatego wyodrębnia się je do osobnego rzędu kretoworokształtnych. Nie zawiera on innych rodzin^[8].

Do rodziny należy jeden występujący współcześnie rodzaj^{[11][12][13][4]}:

• Notoryctes Stirling, 1891 – kretowór, obejmujący dwa gatunki^[6]. Lepiej poznany jest kretowór południowy opisany jeszcze w przedostatniej dekadzie dziewiętnastego wieku, znacznie gorzej znany jest kretowór północny opisany w 1920 przez Oldfielda Thomasa^[8].

Opisano również rodzaj wymarły^[14]:

• Naraboryctes Archer, Beck, Gott, Hand, Godthelp & Black, 2011.

W toku ewolucji kretoworowate zaadaptowały się do podziemnego życia, podobnie jak afrykańskie złotokretowate^[8]. Obrazuje to też zapis kopalny. Mioceński Naraboryctes z północno-zachodniego Queensland wykazywał już istotne przystosowania do rycia w ziemi, niemniej nie tak silnie wyrażone hak u dzisiejszych kretoworów. Zmiana stylu życia zaszła najprawdopodobniej u zwierząt leśnych, ryjących nory w glebie lasu, aczkolwiek rozważa się też alternatywne scenariusze przodków jaskiniowych czy wodnych. Badania genetyczne wskazują na Naraboryctes i kretowora jako taksony siostrzane, których linie rozdzieliły się około 30 milionów lat temu, aczkolwiek nie można wykluczyć, że dzisiejszy kretowór wyewoluował z Naraboryctes^[8]. 17,8 miliona lat temu wyłączeniu uległy geny związane z soczewką i rógówką^[9]. Natomiast około 5,4 miliony lat temu inaktywował się gen RBP3, aktywny jeszcze u Naraboryctes, a kodujący białko 3 wiążące retinol, istotne w procesie widzenia^[15], który dzisiejsze kretoworowate utraciły. Dane paleobotaniczne wskazują na obecność obfitych traw w tym czasie, co wskazuje na bardziej otwarte, a nie leśne siedliska życia. Zagrożenia terenów otwartych zmusiły kretoworowate do ograniczenia wychodzenia na powierzchnię^[8], do którego są co prawda zdolne i dziś, ale zdarza się ono rzadko, zwykle w sytuacji pojawów zdobyczy^[8]. Spędzające prawie całe życie pod ziemią torbacze przestały potrzebować wzroku, co pozwoliło na jego zaniknięcie^[15].

Kretoworowate żyją w glebie. Drążą w niej korytarze, nie budując jednak nor. Ich aktywność przypada i na dzień, i na noc. Przyjmują pokarm mięsny, złożony głównie z larw bezkręgowców, których poszukują zarówno w glebie, jak i na jej powierzchni^[6].

• CzesłąwC. Błaszak CzesłąwC., MaciejM. Skoracki MaciejM., JoannaJ. Gliwicz JoannaJ., Infragromada: ssaki żyworodne niższe – Metatheria; torbacze – Marsupialia, [w:] CzesławC. Błaszak, Zoologia, t. Tom 3, część 3. Ssaki, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2020, ISBN 978-83-01-17337-1  (pol.).