Ksoanon

Menady tańczące wokół ksoanonu Dionizosa (przerys z czary attyckiej)
Okładzina ksoanonu wykonana z blachy brązowej (VII w. p.n.e.)

Ksoanon (stgr. ξόανον xóanon, lm ξόανα xóana) – najstarszy typ starogreckiego posągu kultowego wyciosany z drewna i dekorowany szatami[1].

Cechy i rola kultowa

Prymitywnie wykonany z drewna (w postaci słupa lub deski) wizerunek bóstwa, przystrajany był szatami bądź skórami[a], rzadziej zbroją. Wyodrębnioną i osobno opracowaną głowę ozdabiano twarzową maską ludzką z terakoty, a później z kamienia[2][3]. Zaliczane do wczesnoarchaicznych przykładów rzeźby greckiej, najwcześniejsze ksoanony były zapewne z grubsza obrobionymi klocami drewnianymi mającymi przedstawiać ziemską postać bóstwa, które później ozdobnie obijano blachą; z biegiem czasu (od VIII w. p.n.e.) nabrały one cech rzeźby przedstawiającej. Utrwalony, charakterystyczny typ przedstawienia wyobrażał postać ludzką o złączonych nogach i rękach przywartych do tułowia, odziewaną w ściśle przylegającą szatę[b]. Ten typ najpewniej reprezentowały też najstarsze (niezachowane) wersje posągów Hery z Samos i Artemidy Efeskiej[4]. Do pojęcia tego nie odnosiło się kryterium okazałości i wielkości, gdyż określano tak zarówno małe, lekkie statuetki z drewna, jak i duże figury[5].

Utożsamiany (podobnie jak betyl) z samym bóstwem, ksoanon był rytualnie karmiony, myty i ubierany; niekiedy wierzono w jego cudowną epifanię i oddawano mu tym większą cześć (jak np. ksoanonowi Ateny Polias, który miał spaść z niebios)[3]. Do najbardziej znanych również należał pochodzący z VII w. p.n.e., wotywny ksoanon Afrodyty z Delos[4].

Przez Greków uważane za wynalazek mitycznego Dedala[3] i długo otaczane czcią, ksoanony znane są dziś jedynie ze źródeł pisanych[1]. Pauzaniasz w swych Wędrówkach po Helladzie (II, 69-70) wymienia ich kilkadziesiąt. O niektórych wspomina też Klemens Aleksandryjski (Zachęta Greków 46,3).

Na przestrzeni VII i na początku VI wieku p.n.e. zastępowano je akrolitami jako doskonalszym typem sakralnego wyobrażenia bóstwa, w których elementami nie drewnianymi były także dłonie i stopy[1][3]. Wiadomo jednak, że w niektórych świątyniach jeszcze w V w. p.n.e. oddawano cześć drewnianym idolom[6].

Zobacz też

Uwagi

  1. ↑ Już w przeszłości wyrażono przypuszczenie (Henri Lechat, La sculpture attique avant Phidias, Paris 1904), że będące celem wyprawy Argonautów złote runo mogło być taką skórą zdjętą z ksoanonu (Kazimierz Michałowski: Jak Grecy tworzyli sztukę. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1970, s. 54.).
  2. ↑ Znany z przekazów zwyczaj ubierania posągów bóstw odnosił się nie tylko do Grecji (Elżbieta Makowiecka: Sztuka Grecji. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2017, s. 49), cechował m.in. religię egipską.

Przypisy

  1. ↑ a b c Słownik kultury antycznej. Grecja – Rzym (red. L. Winniczuk).
  2. ↑ Guy Rachet: Słownik cywilizacji greckiej.
  3. ↑ a b c d Encyklopedia sztuki starożytnej.
  4. ↑ a b Krystyna Zwolińska, Zasław Malicki: Mały słownik sztuk plastycznych.
  5. ↑ Der Kleine Pauly. Lexikon der Antike. T. 5. München: Deutscher Taschenbuchverlag, 1979, kol. 1435, ISBN 3-423-05963-X.
  6. ↑ David Sacks: Encyklopedia świata starożytnych Greków. Warszawa: Książka i Wiedza, 2001, s. 357, ISBN 83-05-13169-6.

Bibliografia

Content Disclaimer

Informasi ini disarikan dari Wikipedia dan disajikan kembali untuk tujuan edukasi. Konten tersedia di bawah lisensi CC BY-SA 3.0. Kami tidak bertanggung jawab atas ketidakakuratan data yang bersumber dari kontribusi publik tersebut.

  1. The information displayed on this website is sourced in part or in whole from Wikipedia and has been adapted for the purpose of restating it. We strive to provide accurate and relevant information, however:
  2. There is no guarantee of absolute accuracy. Wikipedia is an open, collaborative project that can be edited by anyone, so information is subject to change.
  3. It is not intended to constitute professional advice. The content displayed is for informational and educational purposes only. For important decisions (e.g., medical, legal, or financial), please consult a professional.
  4. Content copyright. Wikipedia is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License (CC BY-SA). This means that content may be reused with appropriate attribution and shared under a similar license.
  5. Responsible use. Any risk arising from the use of information from this website is entirely the responsibility of the user.
Kembali kehalaman sebelumnya