Kyanit
| |
| Właściwości chemiczne i fizyczne | |
| Inne nazwy |
dysten, cyjanit |
|---|---|
| Skład chemiczny |
Al2O3·SiO2, Al2SiO5 |
| Twardość w skali Mohsa |
4-4,5 (zgodnie z wydłużeniem kryształów), 6-7 (prostopadle do wydłużenia) |
| Przełam | |
| Łupliwość |
dokładna według (100), mniej dokładna według (001) |
| Pokrój kryształu |
listewkowy, słupkowy, tabliczkowy |
| Układ krystalograficzny |
trójskośny |
| Właściwości mechaniczne |
anizotropia twardości, kruchy |
| Gęstość |
3,53 do 3,65 g/cm³[3] |
| Właściwości optyczne | |
| Barwa |
niebieska, biała, szarawa, zielonkawa, żółtawa, niebieskofioletowa[1], czerwonawa, nawet czarna[4] |
| Rysa |
biała |
| Połysk |
szklisty, perłowy na płaszczyznach łupliwości |
| Współczynnik załamania |
𝑛𝛼=1,713−1,718, 𝑛𝛽=1,721−1,722 𝑛𝛾=1,728−1,734[2] |
| Inne |
optycznie ujemny, dwuosiowy 2V=82-83°[2] |
| Dodatkowe dane | |
| Postacie alotropowe | |
| Szczególne własności |
• dyspersja - 0,02; • dwójłomność 0,017; • pleochroizm o barwie fioletowo-niebieskiej; • posiada dwa charakterystyczne pasma absorbcji 710 i 600 nm; [2] |
Kyanit (cyjanit, dysten[5]) – polimorficzna odmiana krzemianu glinu (Al2O3·SiO2[6]), minerał z grupy krzemianów wyspowych zaliczany do glinokrzemianów.
Nazwa cyjanit pochodzi od gr. kyanos = niebieski; nazwa dysten od gr. dis = dwukrotnie, podwójnie oraz sthenos = siła, moc[5] i nawiązuje do zmiennej twardości tego minerału.
Właściwości
Tworzy spłaszczone, wydłużone kryształy tabliczkowe, listewkowe, zbliźniaczone, czasami słupkowe lub pręcikowe[7][3]. Występuje w formie skupień ziarnistych, wiązkowych, zbitych, blaszkowych, płytkowych, igiełkowych, włóknistych, promienistych[7][3][8]. Jest kruchy, od przezroczystego do przeświecającego[3], cechą charakterystyczną jest duża anizotropia twardości (zmienia się w zależności od kierunku badania i ściany kryształu). Łatwo podatny na wietrzenie. Al2SiO5 tworzy oprócz kyanitu jeszcze dwie odmiany polimorficzne: silimanit i andaluzyt. Znane są jego zrosty ze staurolitem oraz pseudomorfozy po andaluzycie[8]. Nierozpuszczalny w kwasach[8]. Towarzyszą mu takie minerały jak sillimanit, staurolit, almandyn, talk, korund, grafit, kwarc, biotyt, muskowit, aktynolit, granat, andaluzyt, rutyl, zoisyt, paragonit czy skalenie[7][3][9].
Odmiany
Niebieska odmiana kyanitu, najczęściej spotykana, zawiera domieszki tytanu oraz żelaza dwuwartościowego. Zielona barwa minerału wynika z obecności chromu lub wanadu, natomiast czerwonobrunatna zawdzięcza swój odcień trójwartościowemu manganowi. Z kolei żółtą odmianę kyanitu charakteryzuje obecność trójwartościowego żelaza, które częściowo zastępuje glin w jego strukturze. Czarną barwę minerału powodują drobne węgliste wrostki[8].
Występowanie
Powstaje w warunkach wysokiej temperatury i ciśnienia (metamorfizm wysokociśnieniowy), składnik wielu skał metamorficznych bogatych w glin, jako składnik łupków łyszczykowych, gnejsów, eklogitów czy granulitów. Spotykany także w pegmatytach[8].
- Na świecie: występuje w Szwecji, Rosji, Brazylii, Finlandii, USA, Indiach, Kenii, Birmie, Australii, Szwajcarii, Austrii i Tanzanii[8].
- W Polsce spotykany w skałach metamorficznych Sudetów, Zagórzu Śląskim, Bystrzycy Górnej (Góry Sowie), okolicach Śnieżnika i Złotoryi oraz w piaskach złotonośnych Bobru; Gilowie, Owiensnie, Międzygórzu, Głuchołazach (Góry Opawskie)[3].
Zastosowanie
- w przemyśle – stosowany do:
- wyrobu materiałów kwasoodpornych i ogniotrwałych
- ceramiki szlachetnej
- materiałów izolacyjnych
- ma znaczenie naukowe (wskaźnik określający charakter i warunki metamorfizmu)
- ma znaczenie kolekcjonerskie
- kamień ozdobny czasami jako jubilerski
Przypisy
- ↑ a b Rupert Hochleitner: Minerały, kamienie szlachetne skały. Multico Oficyna Wydawnicza, 2022, s. 290. ISBN 978-83-7073-816-7.
- ↑ a b c d Ryszard Hutnik, Eufrozyna Piątek, Jerzy Wierski, Michał Sachanbiński: Vademecum Zbieracza Kamieni Szlachetnych i Ozdobnych. Wydawnictwo geologiczne, 1984, s. 209. ISBN 83-220-0199-1.
- ↑ a b c d e f Eligiusz Szełęg, Minerały i skały Polski, Multico Oficyna Wydawnicza, 2023, s. 198, ISBN 978-83-7763-668-8.
- ↑ Jan Parafiniuk: Atlas minerałów. Multico Oficyna Wydawnicza, 2019, s. 216. ISBN 978-83-7073-845-7.
- ↑ a b dysten, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2011-04-05].
- ↑ Robert Speyer: Thermal Analysis of Materials. CRC Press, 1993, s. 166. ISBN 0-8247-8963-6. (ang.).
- ↑ a b c Rupert Hochleitner, Minerały, kamienie szlachetne, skały, Multico Oficyna Wydawnicza, 2022, s. 260, ISBN 978-83-7073-816-7.
- ↑ a b c d e f Jan Parafiniuk, Atlas minerałów, Multico Oficyna Wydawnicza, 2019, s. 212, ISBN 978-83-7073-845-7.
- ↑ Ryszard Hutnik, Eufrozyna Piątek, Jerzy Wierski, Michał Sachanbiński, Vademecum Zbieracza Kamieni Szlachetnych i Ozdobnych, Wydawnictwo geologiczne, 1984, s. 133-134, ISBN 83-220-0199-1.
Content Disclaimer
Informasi ini disarikan dari Wikipedia dan disajikan kembali untuk tujuan edukasi. Konten tersedia di bawah lisensi CC BY-SA 3.0. Kami tidak bertanggung jawab atas ketidakakuratan data yang bersumber dari kontribusi publik tersebut.
- The information displayed on this website is sourced in part or in whole from Wikipedia and has been adapted for the purpose of restating it. We strive to provide accurate and relevant information, however:
- There is no guarantee of absolute accuracy. Wikipedia is an open, collaborative project that can be edited by anyone, so information is subject to change.
- It is not intended to constitute professional advice. The content displayed is for informational and educational purposes only. For important decisions (e.g., medical, legal, or financial), please consult a professional.
- Content copyright. Wikipedia is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License (CC BY-SA). This means that content may be reused with appropriate attribution and shared under a similar license.
- Responsible use. Any risk arising from the use of information from this website is entirely the responsibility of the user.