Leon Pszonczak

Leon Tadeusz Pszonczak

kapitan administracji
Data i miejsce urodzenia	26 czerwca 1893 Lwów
Data i miejsce śmierci	wiosna 1940 Charków
Przebieg służby
Lata służby	1914–1940
Siły zbrojne	Armia Austro-Węgier Wojsko Polskie
Formacja	Legiony Polskie
Jednostki	Komenda Miasta Kraków
Stanowiska	kierownik referatu
Główne wojny i bitwy	I wojna światowa wojna polsko-ukraińska wojna polsko-bolszewicka II wojna światowa kampania wrześniowa
Odznaczenia
Multimedia w Wikimedia Commons

Leon Tadeusz Pszonczak^[a] (ur. 26 czerwca 1893 Lwowie, zm. wiosną 1940 w Charkowie) – kapitan administracji (piechoty) Wojska Polskiego, kawaler Orderu Virtuti Militari, ofiara zbrodni katyńskiej.

Syn Jana i Heleny z Unoltów, urodzony 26 czerwca 1893 we Lwowie^[2][3][4]. Ukończył szkołą powszechną i seminarium nauczycielskie w Stanisławowie, gdzie w 1912 zdał egzamin dojrzałości^[5][6].

W latach 1910–1912 był członkiem Polskiej Młodzieży Niepodległościowej w Stanisławowie, a następnie od 1912 do 1914 działał w Związku Strzeleckim w Kołomyi^[3][7]. Po wybuchu I wojny światowej wstąpił do Legionów Polskich i otrzymał przydział do 2 pułku piechoty^[3][7]. Służył w nim aż do przejścia II Brygady na Ukrainę^[3]. 21 stycznia 1915 został ranny w głowę pod Kirlibabą na Bukowinie^[8]. Ukończył szkołę podchorążych w Zambrowie^[3]. Od 1 kwietnia 1918 do 1 listopada tego roku ukrywał się w Krakowie pod przybranym nazwiskiem „Tadeusz Bem” i w tym czasie należał do POW^[3][9]. Brał udział w rozbrajaniu wojsk austriackich w Krakowie i Bochni^[3][9].

4 listopada 1918 wstąpił do odradzającego się Wojska Polskiego^[6][3], gdzie przydzielono go do 4 pułku piechoty Legionów^[9]. Wraz z pułkiem walczył z Ukraińcami pod Lwowem^[8]. 17 lutego 1919 został ranny we wsi Zboiska i wzięty do niewoli ukraińskiej, z której uciekł w kwietniu tego roku^[9]. Następnie uczestniczył w wojnie polsko-bolszewickiej^[2]. Za wybitne zasługi bojowe w czasie wojny polsko-ukraińskiej, w 1922 otrzymał order „Virtuti Militari” V klasy^[10], a we wniosku o jego nadanie, czytamy m.in.:

Po zakończeniu działań wojennych pozostał w wojsku i w 1922 został zweryfikowany do stopnia porucznika piechoty ze starszeństwem z dniem 1 czerwca 1919. Służył dalej w 4 pp Leg.^[12]. W 1924 został przeniesiony do 3 pułku piechoty Legionów. W 1925 został awansowany do stopnia kapitana piechoty ze starszeństwem z dniem 1 lipca 1925^[13].

W 1928 służył w 15 pułku piechoty „Wilków” w Dęblinie. Na początku lat 30. został odznaczony Krzyżem Niepodległości i w 1932 służył w Krakowie w 20 pułku piechoty Ziemi Krakowskiej jako dowódca kompanii i adiutant pułku. W 1934 razem z ówczesnym dowódcą pułku podpułkownikiem Kazimierzem Brożkiem uczestniczył na Wawelu we wręczeniu prezydentowi Ignacemu Mościckiemu odznaki pułku^[14]. W 1937 został przeniesiony do Komendy Miasta Kraków. Tam też udzielał się społecznie w „Związku Strzeleckim Krowodrza”^[7].

W momencie wybuchu II wojny światowej Tadeusz Pszonczak był w stanie spoczynku. W czasie kampanii wrześniowej, po agresji ZSRR na Polskę dostał się do niewoli sowieckiej i przebywał w obozie jenieckim w Starobielsku^[2][3]. Wiosną 1940 został zamordowany przez funkcjonariuszy NKWD w Charkowie^[3] i pogrzebany w bezimiennej, zbiorowej mogile w Piatichatkach^[2], gdzie od 17 czerwca 2000 roku mieści się oficjalnie Cmentarz Ofiar Totalitaryzmu w Charkowie^[15]. Figuruje na Liście Starobielskiej NKWD pod poz. 2763^[3][2].

5 października 2007 minister obrony narodowej Aleksander Szczygło mianował go pośmiertnie na stopień majora^[16][17][18]. Awans został ogłoszony 9 listopada 2007 w Warszawie, w trakcie uroczystości „Katyń Pamiętamy – Uczcijmy Pamięć Bohaterów”.

Był żonaty i miał córkę Lidię Krystynę (ur. 8 listopada 1918)^[5].

• Krzyż Srebrny Orderu Wojskowego Virtuti Militari nr 5179 – 1922^[10][3][4]
• Krzyż Niepodległości – 6 czerwca 1931 „za pracę w dziele odzyskania niepodległości”^[19][7][3]
• Krzyż Walecznych dwukrotnie^[7][3]
• Srebrny Krzyż Zasługi – 17 marca 1934 „za zasługi na polu pracy kulturalno-oświatowej w wojsku”^[20][7][3]
• Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918–1921^[2][3]
• Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości^[2][3]

W ramach akcji „Katyń... pamiętamy” / „Katyń... Ocalić od zapomnienia”, major Tadeusz Pszonczak został uhonorowany poprzez zasadzenie Dębu Pamięci przy Medycznym Studium Zawodowym im. PCK w Puławach^[21].

• jeńcy polscy w niewoli radzieckiej (od 1939 roku)
• obozy NKWD dla jeńców polskich
• ofiary zbrodni katyńskiej – zamordowani w Charkowie

• Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych. [dostęp 2021-01-07].
• Rocznik Oficerski 1923. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1923.
• Rocznik Oficerski 1924. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1924.
• Rocznik Oficerski 1928. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1928.
• Rocznik Oficerski 1932. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1932.
• Kazimierz Banaszek, Wanda Krystyna Roman, Zdzisław Sawicki: Kawalerowie Orderu Virtuti Militari w mogiłach katyńskich. Warszawa: Kapituła Orderu Wojennego Virtuti Militari, 2000. ISBN 83-87893-79-X.
• Jerzy Ciesielski, Zuzanna Gajowniczek, Grażyna Przytulska, Wanda Krystyna Roman, Zdzisław Sawicki, Robert Szczerkowski, Wanda Szumińska: Charków. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego. Jędrzej Tucholski (red.). Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 2003. ISBN 83-916663-5-2.
• Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939. Kraków: Fundacja CDCN, 2006. ISBN 978-83-7188-899-1.
• Bożena Łojek: Pośmiertne awansowanie żołnierzy i funkcjonariuszy Rzeczypospolitej Polskiej zamordowanych w 1940 r. w ZSRR w wyniku zbrodni katyńskiej. W: Zeszyty Katyńskie. Marek Tarczyński (red.). T. 23: Zbrodnia katyńska między prawdą a kłamstwem. Warszawa: Stowarzyszenie Rodzina Katyńska, 2008. ISBN 978-83-917780-5-0. ISSN 1426-4064.
• Pszonczak Tadeusz Leon. [w:] Kolekcja Orderu Wojennego Virtuti Militari; I.482.73-6845 [on-line]. Wojskowe Biuro Historyczne. [dostęp 2026-08-09].