Lockdown

Lockdown – termin pochodzący z języka angielskiego, używany na określenie czasowych i nadzwyczajnych ograniczeń swobody przemieszczania się, kontaktów społecznych oraz działalności gospodarczej, wprowadzanych zazwyczaj przez władze publiczne w sytuacjach szczególnego zagrożenia (np. epidemii, klęsk żywiołowych, zagrożeń bezpieczeństwa)^[1][2].

Lockdown oznacza stan, w którym na określonym obszarze wprowadza się czasowe i nadzwyczajne restrykcje dotyczące funkcjonowania społeczeństwa i gospodarki, w tym zwłaszcza prawnie narzucony zakaz lub istotne ograniczenie funkcjonowania części placówek handlowych, produkcyjnych i usługowych oraz restrykcje dotyczące swobody przemieszczania się i utrzymywania dystansu społecznego^[2]. W praktyce zakres takich ograniczeń bywał w Polsce określany m.in. w rozporządzeniach Rady Ministrów ustanawiających „określone ograniczenia, nakazy i zakazy” w związku z wystąpieniem stanu epidemii^[3].

Celem lockdownu jest ograniczenie transmisji czynnika zagrożenia (np. choroby zakaźnej) oraz zmniejszenie ryzyka przeciążenia systemu ochrony zdrowia poprzez redukcję liczby i intensywności kontaktów społecznych^[2][4][5].

Do typowych elementów lockdownu mogą należeć:

• ograniczenia swobodnego przemieszczania się osób na danym obszarze^[6];
• nakaz lub zalecenie pozostawania w domu z wyjątkiem ściśle określonych sytuacji^[6];
• zakaz lub ograniczenie organizowania zgromadzeń publicznych i prywatnych^[6];
• czasowe zamknięcie szkół, uczelni, instytucji kultury oraz części urzędów^[7];
• ograniczenia w działalności gospodarczej, w szczególności w sektorach usługowych wymagających bezpośredniego kontaktu z klientem;
• przechodzenie na pracę i naukę zdalną tam, gdzie jest to możliwe^[4].

Skala i zakres lockdownu mogą być różne w zależności od przyjętej strategii władz, uwarunkowań prawnych oraz sytuacji epidemiologicznej, politycznej lub bezpieczeństwa^[8][2]. W debacie publicznej oraz w literaturze naukowej wskazywano zarówno na potencjalne korzyści lockdownu (np. ograniczanie transmisji i spłaszczanie fali epidemicznej), jak i na koszty społeczne, psychologiczne oraz ekonomiczne^[2][9].

W dyskursie publicznym spotyka się m.in. określenia:

• lockdown pełny (twardy)^[1];
• lockdown częściowy (miękki)^[1];
• lockdown lokalny – wprowadzany na ograniczonym terytorium (np. miasto, region), zwykle w odpowiedzi na pogorszenie sytuacji w danym obszarze^[8];
• lockdown sektorowy (branżowy) – obejmujący określone sektory lub rodzaje działalności, np. gastronomię, turystykę czy rozrywkę^[10].

W odniesieniu do pandemii chorób zakaźnych stosuje się także pojęcia pokrewne, takie jak kwarantanna i izolacja (środki dotyczące odpowiednio osób potencjalnie narażonych oraz przypadków choroby), a także ograniczenia zgromadzeń, zalecenia dystansowania czy zamykanie instytucji, które mogą stanowić elementy lockdownu lub środki alternatywne^[4][11].

Pojęcie lockdownu spopularyzowało się na świecie w związku z pandemią COVID-19, podczas której wiele państw wprowadzało różne formy szeroko zakrojonych restrykcji (w tym ograniczenia działalności części sektorów gospodarki oraz restrykcje mobilności i kontaktów społecznych)^[2]. W Polsce działania tego typu wdrażano m.in. na podstawie aktów wykonawczych wydawanych w związku ze stanem epidemii, a także wprowadzano ograniczenia dotyczące wybranych branż i form działalności^[3][10].

Lockdown jako narzędzie polityki publicznej bywa przedmiotem sporów. W debacie wskazuje się m.in. na:

• wątpliwości dotyczące skuteczności poszczególnych form lockdownu w różnych fazach zagrożenia;
• konsekwencje dla praw i wolności człowieka, w tym swobody przemieszczania się oraz wolności działalności gospodarczej, a także kwestie zgodności podstaw prawnych wprowadzanych ograniczeń z zasadami państwa prawa^[12];
• skutki psychologiczne i społeczne długotrwałych ograniczeń, w tym wzrost obciążenia problemami zdrowia psychicznego w warunkach stresu i izolacji^[9];
• koszty ekonomiczne, w szczególności dla przedsiębiorstw i pracowników w sektorach najbardziej dotkniętych ograniczeniami^[2][10].

Publikowano zarówno analizy wskazujące na potencjalną skuteczność wczesnego i zdecydowanego ograniczania kontaktów (w tym rozwiązań określanych jako lockdown) w redukcji transmisji, jak i opracowania podkreślające ograniczoną siłę efektu lub zależność wniosków od przyjętej metodologii oraz kontekstu^[5].

W latach 2020–2021, w związku z pandemią COVID-19, w Polsce wprowadzano czasowe ograniczenia życia społecznego i aktywności gospodarczej (określane w debacie publicznej jako „lockdown”), obejmujące m.in. ograniczenia w przemieszczaniu się i kontaktach społecznych, a także czasowe zawieszenia lub ograniczenia funkcjonowania wybranych instytucji^[13]. W systemie oświaty w marcu 2020 r. wprowadzono m.in. czasowe ograniczenie funkcjonowania jednostek systemu oświaty, a następnie doprecyzowano zasady realizacji kształcenia na odległość^[14][15].

Ograniczenia aktywności społecznej i gospodarczej zbiegły się z wyraźnym spadkiem dynamiki gospodarczej w 2020 r.; według wstępnego szacunku GUS produkt krajowy brutto w II kwartale 2020 r. (niewyrównany sezonowo) zmniejszył się realnie o 8,2% rw ujęciu rocznym^[16]. W ujęciu kwartalnym GUS wskazywał również spadek PKB wyrównanego sezonowo o 8,9% w II kwartale 2020 r. w porównaniu z poprzednim kwartałem^[17].

Zmiany dotyczyły także rynku pracy. Stopa bezrobocia rejestrowanego (wg danych GUS) wynosiła 6,1% w końcu maja 2020 r.^[18] W opracowaniach dotyczących bezrobocia rejestrowanego wskazywano, że w końcu 2020 r. stopa bezrobocia rejestrowanego wyniosła 6,2% (tj. o 1 p.p. więcej niż rok wcześniej)^[19].

Lockdown wiązał się ze zmianami codziennych praktyk społecznych, w tym ograniczeniem spotkań i aktywności poza domem oraz czasowym zamykaniem wybranych obiektów i instytucji (m.in. obiektów kultury)^[13]. W badaniu CBOS zrealizowanym w kwietniu 2020 r. wśród internautów za najbardziej uciążliwe uznawano m.in. konieczność pozostawania w domu i ograniczenie wychodzenia na zewnątrz oraz brak możliwości swobodnego przemieszczania się^[13].

W badaniach opinii publicznej rejestrowano także obawy dotyczące skutków społeczno-gospodarczych pandemii i restrykcji. W komunikacie CBOS z grudnia 2020 r. (badanie z 5–15 listopada 2020 r.) respondenci, odpowiadając na pytanie otwarte o obawy związane z najbliższymi miesiącami, wskazywali m.in. załamanie/kryzys gospodarczy (10%) oraz utratę pracy/bezrobocie (9%)^[20].

W literaturze dotyczącej pandemii COVID-19 i jej konsekwencji opisywano, że długotrwała izolacja społeczna, niepewność oraz ograniczenia w codziennym funkcjonowaniu mogły sprzyjać pogorszeniu dobrostanu psychicznego i nasileniu objawów takich jak lęk czy obniżenie nastroju^[9]. W badaniu CBOS z kwietnia 2020 r. odnotowano m.in. deklaracje nudy i poczucia samotności związanych z ograniczeniami domowej izolacji wśród respondentów badania internetowego^[13].

W dyskusji publicznej pojawiały się również wątki dotyczące dostępności świadczeń zdrowotnych w warunkach pandemii. W komunikacie CBOS z grudnia 2020 r. część respondentów wskazywała wśród obaw m.in. brak dostępu do lekarzy (3%) lub brak możliwości skorzystania z leczenia szpitalnego (1%)^[20].

Zwracano uwagę na znaczącą nadwyżkę liczby zgonów w Polsce w latach 2020–2021 (tzw. nadmiarowe zgony). Główny Urząd Statystyczny podawał, że w 2021 roku zmarło 519 517 osób, a liczba zgonów przekroczyła o blisko 154 tys. średnioroczną wartość z ostatnich 50 lat^[21]. W opracowaniach wskazywano, że na nadmierną umieralność wpływały zarówno zgony bezpośrednio wiązane z COVID-19, jak i czynniki pośrednie, m.in. zaburzenia funkcjonowania systemu ochrony zdrowia i zakłócenia w dostępie do świadczeń medycznych (w tym opóźnienia diagnostyki i leczenia innych chorób)^[22].

Najwyższa Izba Kontroli, podsumowując ustalenia kontroli dotyczących funkcjonowania państwa w czasie epidemii, wskazywała na ograniczenie dostępu do leczenia chorób innych niż COVID-19 i narastanie tzw. „długu zdrowotnego”, co w analizach łączono z problemem „nadmiarowych zgonów” (rozumianych jako zgony ponad poziom oczekiwany w warunkach standardowych)^[23]. Podobnie w analizie Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego (NIZP PZH–PIB) dotyczącej przyczyn zgonów (I połowa 2021 r.) omawiano występowanie nadwyżki zgonów z przyczyn innych niż COVID-19 oraz wskazywano na możliwy udział czynników pośrednich, w tym ograniczenia dostępności terapii i leczenia w okresie pandemii^[24].

W odniesieniu do opieki onkologicznej zwracano uwagę na ograniczenia świadczeń profilaktycznych i diagnostycznych w okresach nasilonych obostrzeń oraz reorganizacji pracy placówek. W publikacji dotyczącej realizacji programów wtórnej profilaktyki nowotworów w Polsce wskazywano na istotne spadki liczby wykonywanych badań przesiewowych (m.in. cytologii i mammografii) w 2020 r., co oceniano jako czynnik sprzyjający opóźnieniom wykrywania nowotworów i ryzyku rozpoznań w bardziej zaawansowanym stadium^[25]. W analizach przytaczających dane NFZ opisywano także spadek liczby wystawianych kart diagnostyki i leczenia onkologicznego (DiLO) w początkowym okresie pandemii, co interpretowano jako wskaźnik ograniczeń dostępności diagnostyki onkologicznej^[26].

W piśmiennictwie przywoływano również wyniki analiz i modeli z innych państw, w których ograniczenie dostępności szybkiej diagnostyki i leczenia onkologicznego w okresach lockdownu wiązano z ryzykiem wzrostu liczby zgonów z powodu nowotworów w kolejnych latach, jako efekt opóźnień rozpoznania i terapii^[27].

Skutki restrykcji były przedmiotem analiz oraz sporów dotyczących proporcjonalności środków i ich kosztów społeczno-gospodarczych. W komunikacie CBOS z grudnia 2020 r. wśród obaw respondentów odnotowano także te związane z ograniczaniem swobód i wolności obywatelskich (łącznie 8%), w tym obawy przed lockdownem rozumianym jako „zamknięcie w domu” (4%)^[20].