Luksus II

Luksus I Le Luxe I Autor Henri Matisse Rodzaj akt Data powstania 1907 Medium olej na płótnie Wymiary 210 × 138 cm Miejsce przechowywania Miejscowość Paryż Lokalizacja Musée national d'Art moderne Multimedia w Wikimedia Commons

Luksus II Le Luxe II Autor Henri Matisse Rodzaj akt Data powstania 1907–1908 Medium klejówka na płótnie Wymiary 209,5 × 139 cm Miejsce przechowywania Miejscowość Kopenhaga Lokalizacja Statens Museum for Kunst Multimedia w Wikimedia Commons

Luksus II (fr. Le Luxe II) – obraz olejny Henriego Matisse’a z 1907–1908 roku w kolekcji Państwowego Muzeum Sztuki w Kopenhadze.

Obrazy Le Luxe II i wcześniejszy Le Luxe I są znaczącymi płótnami z przełomowego okresu twórczości Henriego Matisse’a. Luksus II^[1][2] nie jest kopią Luksusu I, lecz jego świadomie przetworzoną, ostateczną wersją. Oba dzieła pokazują, jak Matisse dochodził do biegłości we władaniu swym własnym językiem malarskim po okresie fowizmu^[3][4].

Latem 1907 roku artysta przebywał w Collioure na francuskim Lazurowym Wybrzeżu. Kilka miesięcy wcześniej odbył podróż do Włoch, gdzie ogromne wrażenie wywarły na nim średniowieczne i wczesnorenesansowe freski Toskanii, zwłaszcza ich monumentalność, uproszczenie form i jasna kolorystyka. Wrócił pod wrażeniem dzieł Giotta, Duccia i Piera della Francesca^[5]. Doświadczenie to połączył z własnymi poszukiwaniami po okresie fowistycznym. Wówczas namalował „Luksus I” – duży obraz olejny przedstawiający trzy nagie kobiety w arkadyjskim pejzażu. Obraz miał być próbą stworzenia nowoczesnej monumentalnej kompozycji, odwołującej się również do klasycznej tradycji aktu. Po wystawieniu obrazu podczas Salonu Jesiennego (fr. Salon d’Automne) 1907 roku Matisse uznał, że nie powiedział jeszcze ostatniego słowa. Zachował wielki rysunek węglem wykonany do obrazu, naniósł na niego siatkę pomocniczą i wykorzystał go do stworzenia Luksusu II, malowanego od końca 1907 do początku 1908 roku^[3][4].

Badacze wiążą powstanie Luksusu II głównie z pracownią Matisse’a w Paryżu, choć wykorzystał on materiały przygotowane jeszcze w Collioure. Artysta mieszkał z żoną Amélie i dziećmi przy quai Saint-Michel 19 od 1899 do początku 1908. Było to jednocześnie mieszkanie rodzinne i miejsce pracy. Okna wychodziły na Sekwanę i Île de la Cité. Na początku 1908 rodzina opuściła mieszkanie przy quai Saint-Michel. Matisse przeniósł się do większej pracowni przy boulevard des Invalides 33, która lepiej odpowiadała jego coraz bardziej monumentalnym projektom jak Taniec czy Muzyka. Dlatego nie można z całkowitą pewnością powiedzieć, że cały Le Luxe II powstał przy quai Saint-Michel – najprawdopodobniej obraz rozpoczęto jeszcze tam, ale kończono już po przeprowadzce^[6][7].

Nie chodziło o zwykłe poprawienie szczegółów. Są to dwie kolejne wersje tej samej kompozycji. Matisse sam określił Luksus I podczas pierwszej wystawy jako szkic (fr. esquisse). Uważał Luksus II za wersję bardziej dopracowaną. Malarz zmienił układ stopy stojącej kobiety, linię pleców postaci pochylonej, położenie kobiety z bukietem, cały system kolorów oraz sposób budowania przestrzeni. Niezmienione pozostało podstawowe odczucie kompozycji. Największą nowością było zastosowanie tempery (klejówki) – wodnej farby dającej matową powierzchnię przypominającą fresk^[3][4].

Pierwszymi właścicielami Luksusu I byli amerykańscy kolekcjonerzy Michael i Sarah Stein(inne języki), jedni z głównych mecenasów Matisse’a. Po II wojnie światowej dzieło zostało zakupione przez państwo francuskie, od 1945 znajduje się w zbiorach narodowych Francji. Należy do kolekcji paryskiego Centre Pompidou (nr katalogowy AM 2586 P)^[4].

Luksus II nie należał do Steinów. Źródła dotyczące historii własności płótna sugerują, że znajdowało się ono w obiegu u paryskich marszandów i kolekcjonerów, zanim ostatecznie zostało zakupione do kolekcji kopenhaskiego polityka i spekulanta nieruchomościami Johannesa Rumpa(inne języki). To właśnie ta kolekcja została w 1928 przekazana do Statens Museum for Kunst w Kopenhadze, dając podwaliny dla jednego z największych zbiorów obrazów Matisse’a poza Francją (nr katalogowy KMSr76)^[8][9][10]. Rump zaczął intensywnie skupować nowoczesną sztukę francuską około 1912 roku. Regularnie jeździł do Paryża i nabywał dzieła przede wszystkim poprzez marszandów, zwłaszcza: Ambroise’a Vollarda, Eugène'a Drueta(inne języki) oraz galerię Bernheim-Jeune(inne języki). Około 1912 Duńczyk zwrócił się zdecydowanie ku Matisse’owi i zaczął budować swoją kolekcję jego prac^[11]. Gdy w 1913 Luksus II wystawiany był kolejno w Nowym Jorku, Chicago i Bostonie w ramach wystawy prezentującej prace europejskich artystów awangardowych – Armory Show – musiał być jeszcze wypożyczony przez samego malarza, bądź jednego ze współpracujących z nim marszandów^[12][13].

Matisse przedstawił Luksus II na dwóch swoich obrazach: Różowa pracownia(inne języki) i Czerwona pracownia, oba z 1911 roku^[14].

Zarówno Luksus I jak i Luksus II mają format pionowy. Przy Luksusie I artysta użył farb olejnych, malując na płótnie. Wymiary dzieła to: 210 × 138 cm. Dzieło jest sygnowane na dole po lewej stronie: H M^[4]. Przy Luksusie II Matisse użył tempery (klejówki). Wymiary Le Luxe II to: 209,5 × 139 cm. Dzieło jest sygnowane na dole po prawej stronie: Henri-Matisse^[10].

Przedstawiając w Luksusie II arkadyjską scenę stanowiącą odwołanie do archetypów od wieków obecnych w sztuce, Matisse zastosował bardzo płaską powierzchnię z niemal całkowitym brakiem iluzji przestrzeni. Widać czyste kontury. Najważniejsza była dla niego dekoracyjność płótna. Świadomie dążył do tego, by malarstwo mogło wywołać efekt jaki dają dekoracje ścienne. Temat zszedł na drugi plan. Nowatorska jest niemal całkowita rezygnacja z modelunku światłocieniowego i silne uproszczenie anatomii. Wszystko staje się uproszczone do granicy czytelności^[3][4].

Temat nawiązuje do poezji Charlesa Baudelaire’a, zwłaszcza słynnego wersu „Luxe, calme et volupté” z wiersza „Zaproszenie do podróży” z tomu poetyckiego Kwiaty zła z 1857 roku, który Matisse wykorzystywał już wcześniej (por. Przepych, spokój, rozkosz)^[15].

Widać trzy nagie kobiety pośród nadmorskiego krajobrazu: jedna stoi frontalnie, druga pochyla się ku ziemi, trzecia trzyma bukiet kwiatów. W tle znajduje się bardzo uproszczony horyzont: pas plaży, spokojne morze, wzgórza i niebo z obłokiem. Matisse przedstawił szczęśliwy czas, w którym człowiek żyje w harmonii z naturą^[16].

Oba obrazy stanowią odejście od impresjonizmu i fowizmu. Za Pierrem Puvisem de Chavannesem Matisse podejmuje próbę powrotu do prostoty dawnych fresków^[16].