Marek Tobera

Marek Tobera

Data i miejsce urodzenia	22 listopada 1955 Otwock
Doktor habilitowany nauk humanistycznych
Specjalność: historia prasy polskiej, prace redakcyjne, rynek wydawniczy
Alma Mater	Uniwersytet Warszawski (1979)
Doktorat	1986 Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk
Habilitacja	2015 Wydział Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego
Pracownik naukowy, nauczyciel akademicki
Instytut naukowy	Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk
Okres zatrudn.	1980–2000
Uczelnia wyższa	Uniwersytet Warszawski
Okres zatrudn.	od 2000
Odznaczenia

Marek Ryszard Tobera (ur. 22 listopada 1955 w Otwocku)^[1] – polski historyk prasy i bibliolog, doktor habilitowany nauk humanistycznych, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, dziennikarz, redaktor prasowy i książkowy, recenzent, księgarz, członek władz Stowarzyszenia Księgarzy Polskich, w okresie PRL kolporter wydawnictw niezależnych, aktywny w NSZZ „Solidarność”^[2][3].

Ukończył studia historyczne na Wydziale Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego w 1979 r.^[2] (promotor prof. Jerzy Holzer). Doktoryzował się w 1986 r., broniąc pracę na temat dziejów prasy satyrycznej w Królestwie Polskim przed pierwszą wojną światową (Instytut Badań Literackich PAN, promotor prof. Wiesław Władyka). Habilitację uzyskał w 2015 r. na podstawie cyklu publikacji o przemianach na polskim rynku wydawniczym po 1989 r. (Wydział Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego)^[4]. Prócz wymienionych zagadnień w swych tekstach podejmował tematy dotyczące m.in. dziejów cenzury rosyjskiej (do 1914 r.), historii księgarstwa polskiego w II RP i PRL, kwestii rynkowych w badaniach bibliologicznych, jak również batalii prasowych oraz biografii wybitnych publicystów (m.in. Adolfa Nowaczyńskiego i Stanisława Piaseckiego). Opublikował także (wspólnie z Wojciechem Morawskim) jedno z pierwszych opracowań na temat początków NSZZ Solidarność (1981).

W latach 1980–2000 pracował jako asystent, a potem adiunkt w Instytucie Badań Literackich PAN, w nieistniejącej już dziś Pracowni Historii Czasopiśmiennictwa Polskiego XIX i XX w. Po przemianach 1989 r. czynny na rynku książki, m.in. jako księgarz (księgarnia im. Prusa w Warszawie), redaktor, dziennikarz i menedżer prasy branżowej („Notes Wydawniczy”, redaktor naczelny 1993–2000 i prezes spółki 1997–2000), jeden z inicjatorów oraz przewodniczący kapituły Nagrody Sezonu Wydawniczo-Księgarskiego Ikar (1996–1999), a także współpracownik kilku wydawnictw. Był również redaktorem w Niezależnej Agencji Prasowej (biuletyn „Warszawska Informacja Prasowa” 1991^{[potrzebny przypis]}).

Od 2000 r. pracuje na Uniwersytecie Warszawskim^[5], od 2015 r. na Wydziale Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii. Tworzył i współtworzył koncepcje programowe oraz kierował Podyplomowymi Studiami Polityki Wydawniczej i Księgarstwa (sekretarz od 2002 r., kierownik 2006–2021), a także Polską Akademią Księgarstwa (2015–2017). Członek honorowy Stowarzyszenia Księgarzy Polskich^[3] (w latach 2017–2023 w Zarządzie Głównym tej organizacji)^{[potrzebny przypis]}. W czasach PRL uczestniczył w kolportażu czasopism i książek drugiego obiegu (1979–1989). Aktywny w NSZZ Solidarność w latach 1980–1981 i po delegalizacji; współpracował z Ośrodkiem Badań Społecznych Regionu Mazowsze (1981^{[potrzebny przypis]}), brał udział w strajku protestacyjnym przeciwko wprowadzeniu stanu wojennego (siedziba PAN, Pałac Staszica w Warszawie, 15 XII 1981)^[2][3][6]. Dwukrotnie zatrzymany przez SB^{[potrzebny przypis]}.

Z akt IPN wynika, że bez swej wiedzy i zgody został uznany za kandydata na tajnego współpracownika SB – ostatecznie jednak zrezygnowano z próby werbunku (1979)^[1].

• Powstanie i rozwój NSZZ Solidarność (1980–1981), w: „Niepodległość Pracy” 1981, wrzesień [wspólnie z Wojciechem Morawskim].
• „Wesołe gazetki”. Prasa satyryczno-humorystyczna Królestwa Polskiego 1905–1914, PWN, Warszawa 1988.
• Cenzura czasopism w Królestwie Polskim na przełomie XIX i XX w., w: „Przegląd Historyczny” 1989, nr 1, s. 41–67.
• Syndrom polsko-litewski, w: „Głos” 1990, nr 62/63, s. 15–24.
• Cenzura prasy w Cesarstwie Rosyjskim na przełomie XIX i XX w., w: Piśmiennictwo – systemy kontroli – obiegi alternatywne pod red. A. Brodzkiej i J. Kosteckiego, t. 1, Warszawa 1992, s. 175–223.
• Czerwony i czarny front. Wokół lwowskiego Zjazdu Pracowników Kultury (wstęp, wybór źródeł), w: Nie szablą, lecz piórem. Batalie publicystyczne II Rzeczypospolitej pod red. Darii Nałęcz, Warszawa 1993, s. 103–161.
• „Sen męża o dwóch żonach”. Postać kobiety na łamach prasy satyryczno-humorystycznej Królestwa Polskiego w latach 1905–1914, w: Kobieta i rewolucja obyczajowa. Społeczno-kulturowe aspekty seksualności. Zbiór studiów, red. A. Żarnowska i A. Szwarc, Warszawa 2006, s. 129–147.
• Bibliologia wobec polskiego rynku książki w latach 1944–2007, „Przegląd Biblioteczny” 2008 (76), z. 1, s. 39–66.
• Eksperyment bibliologiczny jako eksperyment rynkowy? Uwagi na marginesie referatu Stanisława Adama Kondka, w: „Z Badań nad Książką i Księgozbiorami Historycznymi”, t. 2, 2008, s. 55–71.
• Od „Przeglądu Księgarskiego” do „Biblioteki Analiz”. Uwagi na temat dziejów polskiej prasy branżowej rynku książki (1910–2010); w: 350 lat prasy polskiej, red. M. Jabłonowski i in., Warszawa 2012, s. 135–156.
• W tym niezwykłym czasie. Początki transformacji polskiego rynku książki (1989–1995), Sedno Wydawnictwo Akademickie, Warszawa 2013 [wspólnie z B. Klukowskim].
• Prasa Królestwa Polskiego w opinii władz cenzury rosyjskiej (1901–1914), Oficyna Wydawnicza Aspra JR, Warszawa 2013 [wspólnie z Januszem Kosteckim].
• Księgarstwo spółdzielcze i prywatne w okresie trójsektorowości polskiego rynku książki (1945–1950), w: „Przegląd Biblioteczny” 2014 (82), nr 3, s. 329–364.
• Polish Government Administration and the Professional Press Dedicated to the Book Market 1989–2000, w: Book versus Power. Studies in the Relations between Politics and Culture in Polish History (eds. J. Soszyński, A. Chamera-Nowak), Peter Lang Edition, Frankfurt am Main 2015, pp. 303–338 (j. ang.).
• Cenzura pieczati w Carstwie Polskom w konce XIX wieka, w: Cenzura w Rossii. Istorija i sowremiennost’, Sbornik naucznych trudow, Wypusk, 7, red. N.B. Konaszew, D.A. Bałałjan, G.A. Mamontowa, I.G. Patruszewa, izd. Russkaja Nacionalnaja Biblioteka, Sankt-Peterburg 2015, s. 225–244 (j. ros.).
• Księgarskie świętowanie i codzienność w latach 1945–1950, w: Na co dzień i od święta. Książka w życiu Polaków w XIX–XXI wieku, red. A. Chamera-Nowak, D. Jarosz, Aspra JR, Warszawa 2015, s. 601–612.
• „Przy odbudowie Polski przede wszystkim o książce trzeba pamiętać”. Kształtowanie się misji Związku Księgarzy Polskich (do 1945 r.), w: „Z Badań nad Książką i Księgozbiorami Historycznymi”, t. 12, Warszawa 2018, s. 237–250.
• „Z miłości i z obowiązku”. Związek Księgarzy Polskich i jego próby kontynuowania misji w początkach rządów komunistycznych w Polsce (1945–1950), w: „Przegląd Biblioteczny” 2019 (87), z. 3, s. 49–74.
• Trudne początki „księgarstwa socjalistycznego”. Dom Książki 1950–1953. Struktury hurtu i detalu, w: Książki mają swoją historię. Studia ofiarowane Profesor Barbarze Bieńkowskiej, red. J. Puchalski, Wydawnictwo SBP, Warszawa 2021, s. 441–468.

Źródło: Polska bibliografia naukowa^[7].

• Złota Odznaka Stowarzyszenia Księgarzy Polskich (2007)
• Odznaka honorowa „Zasłużony dla Kultury Polskiej” (2011)^[3]
• Zasłużony dla Warszawy (2022)
• Dyplom Stulecia Polskiego Towarzystwa Wydawców Książek „w uznaniu szczególnych zasług dla rozwoju i znaczenia polskiej książki” (2022)^[8]

• Ewa Tenderenda-Ożóg, współpraca Piotr Dobrołęcki, Rynek książki w Polsce 2017. Who is who, wyd. Biblioteka Analiz, Warszawa 2017, s. 383.
• Kto jest kim w Polsce. Edycja IV, Wydawnictwo Polskiej Agencji Informacyjnej SA, Warszawa 2001, s. 969.