Maria Żychowska

Maria Żychowska

Data i miejsce urodzenia	1933 Częstochowa
Stopień harcerski	Harcerka Rzeczypospolitej
Stopień instruktorski	Harcmistrzyni
Organizacja harcerska	ZHP, ZHP-1918, ZHR
Odznaczenia

Maria Stefania Żychowska (ur. 1933 w Częstochowie) – polska historyczka (doktor nauk humanistycznych), archiwistka, regionalistka i instruktorka harcerska w stopniu harcmistrzyni^[1][2]. Wieloletnia kierownik tarnowskiego oddziału Archiwum Państwowego w Krakowie, badaczka dziejów harcerstwa, Armii Krajowej i powojennych represji komunistycznych^[1][2]. Laureatka nagrody IPN „Świadek Historii”^[3].

Urodziła się w 1933 w Częstochowie^[1]. Z Tarnowem związała swoją działalność zawodową, społeczną i badawczą. Była wieloletnią kierownik tarnowskiego oddziału Archiwum Państwowego w Krakowie^[1][2]. Od 1984 była członkinią Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce w Krakowie^[1].

Była autorką prac poświęconych dziejom harcerstwa, w tym publikacji Harcerstwo tarnowskie 1910–1975 oraz Harcerstwo Ziemi Tarnowskiej 1910–1939. Opracowała także wystawę Harcerstwo w dziejach Tarnowa 1910–1980, prezentowaną jesienią 1980 w Muzeum Okręgowym w Tarnowie, mającą duże znaczenie dla odnowy lokalnego harcerstwa^[1].

Doktor nauk humanistycznych w dyscyplinie historia. W pracy historycznej i regionalistycznej koncentrowała się na dziejach Tarnowa i Ziemi Tarnowskiej, historii harcerstwa oraz losach żołnierzy AK oraz podziemia niepodległościowego i ofiar represji komunistycznych^[3][1]. Po uzyskaniu dostępu do materiałów archiwalnych IPN podjęła badania nad dokumentacją komunistycznego aparatu bezpieczeństwa w regionie tarnowskim po 1945 roku. Efektem tych badań była między innymi trzytomowa praca Represje komunistyczne w Tarnowskiem 1945–1956^[2].

Z harcerstwem była związana od młodości^[1]. W latach 1957–1964 pełniła funkcję drużynowej 10 Tarnowskiej Drużyny Harcerek im. Partyzantów AK Oddziału „Regina II”^[1][3]. W pracy wychowawczej odwoływała się do tradycji harcerstwa przedwojennego i idei skautowych, przeciwstawiając się ideologicznemu podporządkowywaniu ruchu harcerskiego władzom komunistycznym w PRL^[1].

Kultywowała pamięć o tarnowskich żołnierzach Armii Krajowej, organizując między innymi rajdy szlakiem batalionu AK „Barbara” i podejmując współpracę z przedwojennymi instruktorami harcerskimi. W późniejszym okresie była przewodniczącą Chorągwianej Komisji Historycznej ZHP w Tarnowie^[1].

W latach 1980–1982 należała do tarnowskiego Kręgu Instruktorów Harcerskich im. Andrzeja Małkowskiego^[1]. W latach 80. uczestniczyła również w działalności Duszpasterstwa Harcerek i Harcerzy; brała czynny udział w organizacji harcerskiej Białej Służby podczas papieskiej mszy w Tarnowie w 1987^[1].

W 1989 brała udział w powstaniu Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej^[1]. Była członkinią Komitetu Założycielskiego ZHR, członkinią Głównej Kwatery Harcerek ZHP–1918 w latach 1990–1992, skarbniczką GKH-ek w latach 1991–1992, członkinią Naczelnej Rady Harcerskiej ZHP–1918 w 1991 oraz ponownie członkinią Głównej Kwatery Harcerek ZHR w latach 1992–1993; działała w Okręgu Małopolskim^[4].

Od 1980 należała do NSZZ „Solidarność”^[1]. Za działalność opozycyjną prowadzoną w latach 1956–1989 na rzecz niepodległości i suwerenności Polski oraz respektowania praw człowieka w PRL została uhonorowana Krzyżem Wolności i Solidarności^[5][1]. Podczas uroczystości wręczenia tego odznaczenia, która odbyła się 28 lutego 2025 w siedzibie Oddziału IPN w Krakowie, przemawiała w imieniu osób odznaczonych^[5].

Prowadzi działalność społeczną ukierunkowaną na zachowanie pamięci historycznej regionu tarnowskiego, dokumentowanie losów środowisk niepodległościowych oraz popularyzację wiedzy o miejscowym harcerstwie i konspiracji^[3][1]. Angażuje się też w działania na rzecz upamiętniania osób represjonowanych oraz w inicjatywy dotyczące dekomunizacji nazw ulic i przestrzeni publicznej^[3].

Do jej ważniejszych publikacji należą:

• Harcerstwo tarnowskie 1910–1975^[1]
• Harcerstwo Ziemi Tarnowskiej 1910–1939^[1]
• Represje komunistyczne w Tarnowskiem 1945–1956. Tom 1. Miasto i powiat Tarnów^[2]
• Represje komunistyczne w Tarnowskiem 1945–1956. Tom 2. Miasto i powiat Brzesko^[2]
• Represje komunistyczne w Tarnowskiem 1945–1956. Tom 3. Miasto i powiat Dąbrowa Tarnowska^[2]

• Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2017)^[6]
• nagroda honorowa IPN „Świadek Historii”^[3]
• Krzyż Wolności i Solidarności (2025)^[5]
• Szabla Niepodległości^[3]
• medal papieski Pro Ecclesia et Pontifice^[3]