Membranofony

Kotły – membranofony uderzane o określonej wysokości dźwięku

Membranofony – w klasyfikacji naukowej grupa instrumentów muzycznych, w których źródłem dźwięku (wibratorem) jest drgająca membrana (zazwyczaj skóra lub błona[1]) napięta na rezonatorze (ramce o dowolnym kształcie lub korpusie otwartym bądź sklepionym z jednej strony[1])[2]. Dźwięk wydobywa się uderzając membranę pałką (bez główki lub z główką z filcu, drewna, gumy itp.)[3], palcami lub dłonią[4], pocieranie dłonią, palcami, stalową szczoteczką, smyczkiem[5], uderzanie membraną o dłoń, łokieć lub kolano[3] lub zadęcie[2]. Membranofony razem z idiofonami tworzą grupę instrumentów perkusyjnych[6]. Rozróżnia się membranofony o wysokości dźwięku nieokreślonej (np. bębny) i określonej (np. kotły). W orkiestrze wchodzą w skład perkusji i służą przede wszystkim do podkreślenia rytmu[2].

Budowa i zasada działania

Werble i kotły w głowicy berła Wielkiego Mistrza Zakonu Świętego Huberta

Przez pojęcie „membrana” rozumiane jest ciało stałe o bardzo małej grubości w stosunku do długości i szerokości[4]. Membrana z natury jest niesprężysta[3]. Przez równomierne napięcie jej na otwartym obwodzie kolistego naczynia (cylindra) uzyskuje sprężystość i zdolność do wykonywania drgań, które są źródłem dźwięków[4][3]. Drgania membrany rozchodzą się we wszystkich kierunkach w postaci fali głosowej, odbijają od obudowy i interferują[4] tworząc wielowęzłowe fale stojące i generując szereg tonów nieharmonicznych[3] – wieloton odbierany przez zmysł słuchu jako szum[7].

Niektóre membranofony (np. kotły) wydają dźwięki o określonej wysokości[2] – możliwe jest to poprzez rezonansowe wzmocnienie jednej z częstotliwości membrany korpusem i słupem powietrza w nim zawartym[3].

Membrany wykonuje się ze skóry[2] lub tworzyw sztucznych (PET)[8]. Do korpusu mogą być przyklejone, przybite gwoździami, zaczepione na kołkach bocznych lub osznurowane[9]. Membranofony mogą być wyposażone w jedną lub w dwie membrany[10]. W dwumembranowych, wzdłuż nieuderzanej membrany mogą być rozciągnięte napięte struny lub spiralne sprężynki (np. werbel głęboki i taraban)[11]. Korpusy wykonuje się z drewna, orzechów kokosowych, tykwy, bambusa, gliny, metalu[11] lub tworzyw sztucznych[8]. Mają kształt cylindryczny[10], beczułkowaty, stożkowy, klepsydrowy, pucharowy, półkulisty, misowy lub obręczowy[12].

Barwa dźwięku zależy od sposobu pobudzania membrany do drgań (pałka, miotełka, palce, dłoń), materiału, z którego wykonana jest końcówka uderzającej pałki, oraz miejsca uderzenia[4].

Podział

„Cyganka z tamburynem”, William-Adolphe Bouguereau

Hornbostela-Sachsa

W opracowanej w 1914 przez Ericha Moritza von Hornbostela i Curta Sachsa, zrewidowanej w 2001 przez Konsorcjum MIMO(inne języki) klasyfikacji naukowej membranofonom przypisany jest identyfikator główny 2 i kolejno[13]:

  • 21: Bębny uderzane – uderzane są membrany (np. kotły, werbel, bęben), tamburyn,
  • 22: (uchylono)
  • 23: Bębny pocierane – membrana jest przystosowana do wibracji po potarciu (np. burczybas),
  • 24: Mirlitony – membrana wibruje (rezonuje) pobudzana mówieniem lub śpiewem w jej kierunku; membrana sama nie jest źródłem dźwięków lecz jedynie modyfikuje ich brzmienie (np. kazoo).

Ponadto, klasyfikacja Hornbostela-Sachsa wprowadza przyrostki definiujące dodatkowe parametry[13]:

  • -1: wibracje są połączone z przetwornikiem dla uzyskania sygnału elektrycznego, emitowanego poprzez wzmacniacz i głośniki,
  • -6: z membraną przyklejoną do bębna,
  • -7: z membraną przybitą do bębna,
  • -8: z membraną przysznurowaną do bębna,
  • -9: z membraną mocowaną obejmą.

Wg konstrukcji

Ze względu na konstrukcję membranofony dzieli się na[14]:

  • kotły – membrana jest napięta, korpus jest z jednej strony sklepiony,
  • bębny – membrana jest napięta, korpus jest otwarty z obu stron,
  • mirlitony – membrana jest luźna, lekko przymocowana do ramki instrumentu, korpus ma kształt dowolny.

Wg incytatora

Incytator jest elementem pobudzającym drgania źródła dźwięku instrumentu muzycznego[14]. Ze względu na sposób pobudzania drgań membranofony dzieli się na[15]:

Wg wysokości dźwięku

Ze względu na wysokość emitowanego dźwięku wyróżnia się membranofony[5]:

Historia

Rzeźba putta grającego na kotłach w balustradzie empory kościoła nawiedzenia NMP(inne języki) w Hohenburgu

Membranofony używane były przez ludy pierwotne jako narzędzia sygnałowe (np. skóra napięta na spróchniałym pniu[5]) i obrzędowe; później zaczęły służyć do podkreślenia rytmu podczas tańca[17]. Chronologicznie starsze są bębny; kotły pojawiły się później[6].

Najstarsze znane membranofony – bębny – z terenów Europy pochodzą z neolitu[5]. Małe bębny z cylindrycznym korpusem i dwiema błonami napiętymi na przeciwległych stronach walca znane były na różnych kontynentach[10]. W starożytnym Egipcie znane były dwa rodzaje: mały, okragły lub czworokątny kem-kem i duży, dwumembranowy bęben wojskowy[6]. Z epoki koczowniczej Hebrajczków pochodzi bęben obręczowy tof z brzęczącymi blaszkami na obwodzie[18]. Najwięcej odmian kształtów i wymiarów bębnów wykształciła kultura arabska[6]. W środkowej Europie zostały przejęte z kultury starożytnego Rzymu[10]. Bębenki obręczowe znane są w Europie co najmniej od wczesnego średniowiecza[5].

Kotły pojawiły się najwcześniej prawdopodobnie w krajach azjatyckich[5]. Przodek kotłów – instrument z półkulistym rezonatorem i skórzaną membraną – przywędrował do średniowiecznej Europy z Bliskiego Wschodu, gdzie nosił nazwę naggara(inne języki)[10]. Do orkiestry wprowadzone zostały w XVII wieku[6].

Przypisy

  1. ↑ a b Baculewski et al. 2006 ↓, s. 544.
  2. ↑ a b c d e f membranofony, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2024-02-15].
  3. ↑ a b c d e f g Drobner 1997 ↓, s. 215.
  4. ↑ a b c d e f Sikorski 1975 ↓, s. 221.
  5. ↑ a b c d e f g h i Baculewski et al. 2006 ↓, s. 554.
  6. ↑ a b c d e Sikorski 1975 ↓, s. 218.
  7. ↑ Sikorski 1975 ↓, s. 222.
  8. ↑ a b Timpani, [w:] Grove Music Online, Oxford University Press, 2001, DOI: 10.1093/gmo/9781561592630.article.27985 [dostęp 2024-02-15] (ang.).
  9. ↑ Sachs 2005 ↓, s. 442.
  10. ↑ a b c d e Drobner 1997 ↓, s. 216.
  11. ↑ a b Sachs 2005 ↓, s. 441.
  12. ↑ Sachs 2005 ↓, s. 440.
  13. ↑ a b Vogel 2015 ↓, s. 9.
  14. ↑ a b Baculewski et al. 2006 ↓, s. 386.
  15. ↑ Sachs 2005 ↓, s. 443.
  16. ↑ a b Sikorski 1975 ↓, s. 12.
  17. ↑ Wełpa i Sadura 1996 ↓, s. 8.
  18. ↑ Sachs 2005 ↓, s. 98.

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Grupy instrumentów muzycznych w systematyce Curta Sachsa

Content Disclaimer

Informasi ini disarikan dari Wikipedia dan disajikan kembali untuk tujuan edukasi. Konten tersedia di bawah lisensi CC BY-SA 3.0. Kami tidak bertanggung jawab atas ketidakakuratan data yang bersumber dari kontribusi publik tersebut.

  1. The information displayed on this website is sourced in part or in whole from Wikipedia and has been adapted for the purpose of restating it. We strive to provide accurate and relevant information, however:
  2. There is no guarantee of absolute accuracy. Wikipedia is an open, collaborative project that can be edited by anyone, so information is subject to change.
  3. It is not intended to constitute professional advice. The content displayed is for informational and educational purposes only. For important decisions (e.g., medical, legal, or financial), please consult a professional.
  4. Content copyright. Wikipedia is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License (CC BY-SA). This means that content may be reused with appropriate attribution and shared under a similar license.
  5. Responsible use. Any risk arising from the use of information from this website is entirely the responsibility of the user.
Kembali kehalaman sebelumnya