Mende (Tracja)

Mende (Méndaj, Ménda) (stgr. Μένδη, Μένδαι, Μένδα; łac. Mendae)^[a] – greckie polis na Chalkidyce.

Wszystkie daty w tej sekcji dotyczą domyślnie lat przed naszą erą.

Położone mniej więcej w połowie półwyspu Pallene (zachodniej odnogi Chalkidyki), nad Zatoką Termaicką^[1], i założone około 730 roku Mende było kolonią Eretrii^[2]. Tradycja uznawała je za najstarsze greckie miasto na obszarze Półwyspu Chalcydyckiego. Zaliczane do najważniejszych ośrodków tego regionu, stało się ważnym ośrodkiem handlu, słynęło z dobrego wina, do czego nawiązywały wyobrażenia na monetach tego polis^[3]. Pochodził stamtąd rzeźbiarz Pajonios^[4].

Mende należało do Związku Morskiego i jako miasto zamożne uiszczało daninę w wysokości 8 talentów^[5]. W 423 roku, podczas wojny peloponeskiej, zbuntowało się przeciw ateńskiej hegemonii i zawiązało sojusz z Brazydasem, dowodzącym siłami spartańskimi w kampanii na Chalkidyce. Układ ten naruszał dopiero co zawarty rozejm, jednak to właśnie Ateńczyków Brazydas posądzał o jego wcześniejsze pogwałcenie, prawdopodobnie traktując tak odrzucenie przez nich arbitrażu dotyczącego losu Skione^[b] oraz pewne lokalne incydenty^[6].

Spartański dowódca nakazał przewiezienie kobiet i dzieci do Olintu (prawdopodobnie jednak część z nich pozostała w Mende), a do obrony tego miasta i Skione podesłał siły pod wodzą Polydamidasa w łącznej liczbie 500 hoplitów i 300 peltastów z Chalkidyki. Sam, pomimo obaw o zdolności obronne Mendejczyków, udał się na wyprawę z królem Macedonii Perdikkasem. Podczas jego nieobecności Ateńczycy podjęli atak, przeznaczając do tego siły z Potidai pod wodzą Nikiasza i Nikeratosa, które przypłynęły na 50 okrętach^[c]. Wylądowały one w rejonie świątyni Posejdona, położonej w pobliżu miasta, prawdopodobnie na przylądku Posedi (Possidi), po czym podjęły natarcie dwoma oddziałami, poruszającymi się różnymi drogami. Zapewne jednak nie powiodła się koordynacja działań i obrońcy Mende, wsparci przez garnizon ze Skione, kolejno pokonali każde z wrogich zgrupowań, broniąc się na wzgórzu przed miastem^[7].

Ateńczycy wycofali się na okręty i przepłynęli na południe od miasta. Z założonego tam obozu rozpoczęli w ciągu następnego dnia niszczenie pól uprawnych, zajęli także przedmieścia. Tym razem Mendejczycy nie podjęli żadnej akcji, zamykając się w murach miasta, a nocą opuścił ich garnizon ze Skione. Oddziały pod komendą Nikiasza stanęły na granicy pomiędzy oboma poleis, niszcząc to, na co natrafiły podczas przemarszów, zaś siły Nikostratosa blokowały Mende od strony Potidai. Polydamidas planował dokonanie wypadu przeciw drugiemu z tych wrogich zgrupowań, lecz Mendejczycy odmówili udziału w tej akcji, a podczas narady doszło do zwady spartańskiego dowódcy z miejscowym przywódcą stronnictwa demokratycznego. W odpowiedzi na to demokraci zaatakowali spartański garnizon i popierających go współobywateli. Choć Polydamidas ze swoimi ludźmi zdołał schronić się na akropolu, to w trakcie tego starcia Ateńczycy, korzystając z zamieszania, uderzyli na Mende i łatwo je opanowali. Doszło do rabunków, a ateńscy dowódcy z trudem powstrzymali swoich żołnierzy przed zmasakrowaniem Mendejczyków^[8].

Ostatecznie mieszkańcy Mende, choć wcześniej skazani przez Ateńczyków na śmierć^[9], zostali potraktowani łagodnie. Pod warunkiem osądzenia przywódców buntu pozostawiono im dotychczasową formę rządów. Akropol został od reszty miasta odcięty murem, jednak nocą siły Polydamidasa zdołały się przebić przez niego i dotrzeć do Skione^[8]. Po tych wydarzeniach Mende pozostało lojalne wobec Aten^[5].

W pierwszej połowie IV wieku było jednym z dwóch miast regionu, które nie dołączyły do Związku Chalkidyckiego^[10]. Upadek znaczenia Mende nastąpił po 316 roku jako skutek założenia Kasandrii^[5] na miejscu zniszczonej Potidai.

Pozostałości Mende zostały odkryte w pobliżu dzisiejszej miejscowości Kalandra, podobnie jak świątynia Posejdona na Possidi. Znaleziska z prac wykopaliskowych trafiły do muzeów w Polijiros i Salonikach^[5].

Zobacz multimedia związane z tematem: Mende (Tracja)

• wielka kolonizacja

• Benedetto Bravo, Ewa Wipszycka: Historia starożytnych Greków. T. I: Do końca wojen perskich. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1988. ISBN 83-01-06654-7.
• Benedetto Bravo, Marek Węcowski, Ewa Wipszycka, Aleksander Wolicki: Historia starożytnych Greków. Wyd. 1. T. II: Okres klasyczny. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, 2009. ISBN 978-83-235-0412-2.
• N.G.L. Hammond: Dzieje Grecji. Przeł. Anna Świderkówna. Wyd. 3. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1994, seria: Rodowody Cywilizacji. ISBN 83-06-02383-8.
• N.G.L Hammond: Starożytna Macedonia. Przeł. Andrzej Stanisław Chankowski. Wyd. 1. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1999, seria: Rodowody Cywilizacji. ISBN 83-06-02691-8.
• Simon Hornblower: Mende. W: The Oxford Classical Dictionary. Red. Simon Hornblower, Antony Spawforth. Wyd. 3. Oxford: Oxford University Press, 1999, s. 957–958. ISBN 0-19-866172-X.
• John F. Lazenby: Wojna peloponeska. Historia militarna. Przeł. Andrzej Dudziński. Oświęcim: Wydawnictwo Napoleon V, 2018. ISBN 978-83-7889-821-4.
• Mała encyklopedia kultury antycznej A–Z. Red. Zdzisław Piszczek. Wyd. 6. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1988, s. 473 (hasło Mende). ISBN 83-01-03529-3.
• Jacek Rzepka: Chalkidycki Połwysep. W: Słownik kultury antycznej. Red. Ryszard Kulesza. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, 2012, s. 111. ISBN 978-83-235-0942-4.