Ntare I

Ntare I – jeden z władców (mwami) Burundi, założyciel państwa, uznawany za pierwszego króla Burundi. Opisywany w zróżnicowanych tradycjach ustnych, często przy wykorzystaniu motywów ponadnaturalnych. Zjednoczył pod swoim panowaniem rozproszone domeny feudalne. Przypisuje mu się stworzenie zrębów burundyjskiego systemu prawnego i sądowniczego, jak również wprowadzenie do kraju sztuki kowalskiej. Utrwalony w burundyjskiej kulturze, jego imię nosi też oficjalna siedziba prezydenta kraju.

Należał do ludu Tutsi^[1][2]. W niektórych źródłach uznawany za postać na poły legendarną^[3]. W literaturze pojawiło się zresztą przypuszczenie, że pod postacią Ntare I burundyjska pamięć zbiorowa może przechowywać eklektyczny obraz procesów historycznych jako takich, nie zaś konkretną, wybitną jednostkę. Procesy te miałyby się w tej hipotezie rozgrywać na przestrzeni wielu dekad, daleko wykraczając poza sam tylko koniec XVII i początek XVIII wieku^[4]. Badacze burundyjscy, przyznając, że wiele przekazów mówiących o Ntare I ma charakter legendarny uznają go niemniej za postać historyczną^[5].

Podawano w wątpliwość także przynależność Ntare do Tutsich, czyniąc go w takowych spekulacjach Hutu^[6]. Warto przy tym zauważyć, że burundyjscy królowie, ich bezpośredni doradcy, wodzowie czy książęta mogący potencjalnie dziedziczyć tron wchodzili w skład grupy określanej mianem ganwa^[7]. Zwyczajowo traktowano tę grupę odrębnie, nie uznając jej ani za Hutu, ani za Tutsi^[8].

Istniejące tradycje ustne pozwalające naświetlić początki Burundi, a zatem również pochodzenie Ntare I, są stosunkowo zróżnicowane. Mają też znacznie mniej sformalizowany charakter w zestawieniu z tradycją ustną sąsiedniej Rwandy. Wyróżnia się dwa główne zbiory tychże tradycji, jeden związany z Nkomą, drugi zaś z Kanyaru^[9].

Zgodnie z przekazami związanymi z tradycją Kanyaru Ntare wywodził się z Rwandy^[10] jako potomek władcy tego kraju, Gihangi^[11]. Zgodnie ze źródłami uznawanymi za część tradycji Nkoma przybył na terytorium współczesnego Burundi z południowego wschodu, z regionu Kigoma we współczesnej Tanzanii^[12]. Miał być pasterzem, według mitologizowanych fragmentów tradycji ustnej obdarzonym ponadnaturalnymi zdolnościami. Towarzyszące jego aktywności cudowne znaki miały zresztą świadczyć o jego prawie do sprawowania władzy królewskiej^[3]. Urodził się jako Rushatsi^[13], znany jest w historiografii pod swym imieniem dynastycznym. Gdy król burundyjski wstępował na tron, przyjmował jako swe imię tronowe jedno z czterech szczególnych imion królewskich. Były to kolejno Ntare, Mwezi, Mutaga i Mwambutsa^[7][14][15]. Imię Ntare można przetłumaczyć w przybliżeniu jako skóra lwa^[16].

Tradycja ustna sytuuje jego panowanie między 1675 a 1705^[17][18]. Pojawiają się również inne daty jego rządów, chociażby 1680–1709^[19][20], 1700-1725^[21] czy nawet 1530–1550^[3]. Historyk Alexis Kagame, opierając się na analogiach wywiedzionych z własnej analizy źródeł rwandyjskich, umiejscawiał panowanie Ntare już w pierwszej połowie XV wieku^[22]. Część źródeł wskazuje, iż ojcem przyszłego króla był Rufuko. Nie jest to wszakże informacja pewna^[17]. Inne przekazy utrzymują, jakoby tożsamość ojca Ntare była nieznana. Wiadomo natomiast, że matką pierwszego burundyjskiego monarchy była Inanjonaki^[23].

Uznawany najczęściej za pierwszego króla Burundi oraz założyciela państwa^[24][25][26]. Udało mu się zjednoczyć pod swym panowaniem rozproszone domeny feudalne podlegające poszczególnym wodzom. Utworzył tym samym znacznych rozmiarów organizm polityczny z centrum wokół dzisiejszego miasta Muramvya^[27]. Swą władzę oparł na sieci zależnych od siebie, posiadających bydło wodzów. Przypisuje mu się stworzenie zrębów burundyjskiego systemu prawnego oraz sądowniczego (ubushingantahe)^[28], jak również zaczątków miejscowej kultury rytualnej^[29]. Miał też wprowadzić do uprawy nowe gatunki roślin oraz chronić młody kraj przed klęskami żywiołowymi^[3].

Toczyć miał też wojnę z sąsiednią Rwandą. Podczas tego właśnie konfliktu jego życie uratować miał Hutu nazywany w źródłach Gikohwa. Mężczyzna ten otrzymał od Ntare dziedziczny przywilej strzeżenia królewskich grobów^[30]. Z tego samego co Gikohwa klanu wywodzili się później wojownicy strzegący karyendy^[31], świętego bębna, symbolu założonej przez Ntare burundyjskiej monarchii^[32].

Podania i mity opisują także jego kluczową rolę w rozwoju burundyjskiej sztuki kowalskiej^[33]. Przekazać miał swym poddanym tajniki kowalstwa po części dlatego, że pragnął otrzymywać wykonywane przez nich przedmioty w darze. Przedmioty te miały stanowić symbol jego królewskiej władzy i bogactwa. Po śmierci Ntare zostały one zresztą włączone do tradycyjnych burundyjskich praktyk religijnych. Przekaz ten może wyjaśniać uprzywilejowaną pozycję kowala, zwłaszcza kowala pracującego z miedzią, w Burundi sprzed okresu kolonizacji europejskiej^[34]. Wykonany z miedzi młot Ntare znajdował się wśród przechowywanych na burundyjskim dworze regaliów^[35].

Pochowany miał zostać na wzgórzu Budandari w Kabarore^[36].

Właściwy skład osobowy burundyjskiej listy królów jest tematem szeroko dyskutowanym i do pewnego stopnia kontrowersyjnym. Jan Vansina, belgijski historyk i antropolog, zauważył, że lista takowa występuje w dwóch wariantach^[37]. Wariant krótszy liczy osiem imion, zgrupowanych w dwa cykle wspomnianych wyżej szczególnych imion królewskich. Opiera się on na przekazach chronologicznie wcześniejszych, pojawia się też często we wczesnych relacjach Europejczyków docierających do Burundi^[38]. Wariant dłuższy liczy szesnaście imion, zgrupowanych w cztery cykle tych samych szczególnych imion królewskich. Opiera się na analogiach wywiedzionych ze źródeł rwandyjskich, popartych bogatą, ezoteryczną literaturą dworską. Wpisane w argumenty zwolenników drugiego wariantu jest też przekonanie o nienaruszalności tradycyjnego cyklu imion królewskich^[39]. Wariant drugi zdobył znaczną popularność w ostatnich dekadach belgijskich rządów, stając się w zasadzie oficjalną interpretacją popieraną przez władze kolonialne^[40].

Kwestia kompozycji listy królów burundyjskich niesie ze sobą ważne implikacje dla umiejscowienia Ntare I w czasie. Źródła rwandyjskie wspominają go pośrednio, w kontekście założenia nie tyle państwa burundyjskiego, co raczej nowej rządzącej nim dynastii^[38]. Uznają go przy tym za postać współczesną rwandyjskiemu królowi Mibambwe Mutabaziemu. Alexis Kagame, najistotniejszy zwolennik dłuższej listy królów, umieszczał panowanie Ntare wyjątkowo wcześnie w burundyjskiej historii, o czym też wspomniano powyżej^[22].

Imieniem monarchy nazwano siedzibę burundyjskiej głowy państwa, pałac prezydencki^[41], wzniesiony prawdopodobnie dzięki wsparciu finansowemu Chińskiej Republiki Ludowej^[42][43][44]. Pierre Nkurunziza, prezydent kraju między 2005 a 2020, wykorzystywał postać Ntare I do umocnienia własnej pozycji politycznej. Twierdził przy tym, że jest jego potomkiem^[45]. Władcę uwieczniono w krótkometrażowym filmie animowanym Ntare Rushatsi: The Lion and The Sheep w reżyserii Floriana Nifashy^[46][47].

• Ellen K. Eggers: Historical Dictionary of Burundi. Wyd. 3. Lanham, Maryland • Toronto • Plymouth, UK: The Scarecrow Press, Inc., 2006. ISBN 978-0-8108-5302-7.
• David Newbury. Trick Cyclists? Recontextualizing Rwandan Dynastic Chronology. „History in Africa”. 21, s. 191–217, 1994. Cambridge University Press. ISSN 1558-2744. JSTOR: 3171886. 
• Gordon C. McDonald, Lyle E. Brenneman, Roy V. Hibbs, Charlene A. James, Violeta Vincenti: Area Handbook for Burundi. Washington, DC: U.S. Government Printing Office, 1969, s. 1-203.
• David Niyonzima: Transcending the cultural and socio-political conditions in Friends decision-making processes: case of Burundi. Portland, Oregon: George Fox University, 2013, s. 1-143.
• David Newbury. Precolonial Burundi and Rwanda: Local Loyalties, Regional Royalties. „The International Journal of African Historical Studies”. 34 (2), s. 255-314, 2001. Boston University African Studies Center. ISSN 2326-3016. JSTOR: 3097483. 
• Elizabeth Ann McClintock: SECURING THE SPACE FOR POLITICAL TRANSITION: THE EVOLUTION OF CIVIL-MILITARY RELATIONS IN BURUNDI. Medford i Somerville, Massachusetts: Tufts University, 2015, s. 1-397.
• Alexander De Juan. “Traditional” Resolution of Land Conflicts: The Survival of Precolonial Dispute Settlement in Burundi. „Comparative Political Studies”. 50 (13), s. 1835–1868, 2017. SAGE Publications. ISSN 1552-3829. 
• Jean-Pierre Chrétien, Émile Mworoha. Les tombeaux des bami du Burundi: Un aspect de la monarchie sacrée en Afrique orientale. „Cahiers d'Études Africaines”. 10 (37), s. 40-79, 1970. EHESS. ISSN 1777-5353. JSTOR: 4391071. 
• David Lea, Annamarie Rowe: A Political Chronology of Africa. Europa Publications Taylor & Francis Group, 2005, s. 1-500. ISBN 0-203-40309-6.
• Eugenia W. Herbert: Red Gold of Africa: Copper in Precolonial History and Culture. Madison, Wisconsin: University of Wisconsin Press, 1984, s. 1-438. ISBN 0-299-09600-9.
• Elizabeth Allo Isichei: A History of African Societies to 1870. Cambridge: Cambridge University Press, 1997, s. 1-592. ISBN 0-521-45599-5.
• Stewart Addington Saint-David: LORD OF THE MIGHT OF RA The Hidden Origins of the Sacred Names of the Kings of Burundi. Editions Elgiad, 2021, s. 1-94.
• Andrea Filipi, Katrin Wittig: Africa Yearbook Volume 16 Politics, Economy and Society South of the Sahara in 2019. Brill Publishers, 2020, s. 1-580. ISBN 978-90-04-43001-3.
• Rose M. Kadende-Kaiser, Paul J. Kaiser. Modern Folklore, Identity, and Political Change in Burundi. „African Studies Review”. 40 (3), s. 29-54, 1997. Cambridge University Press. ISSN 1555-2462. JSTOR: 524965. 
• Ethel M. Albert. Socio-Political Organization and Receptivity to Change: Some Differences between Ruanda and Urundi. „Southwestern Journal of Anthropology”. 16 (1), s. 46-74, 1960. Cambridge University Press. ISSN 2328-1839. JSTOR: 3629054. 
• Roger Botte. Rwanda and Burundi, 1889-1930: Chronology of a Slow Assassination, Part 1. „The International Journal of African Historical Studies”. 18 (1), s. 53-91, 1985. Boston University African Studies Center. ISSN 2326-3016. JSTOR: 217974. 
• Kevin Shillington: Encyclopedia of African History Volume 1 A-G. New York, London: Taylor & Francis Group, 2005. ISBN 1-57958-245-1.