Numer CPF

Artykuł ten został zgłoszony do umieszczenia na stronie głównej w rubryce „Czy wiesz”.
Pomóż nam go sprawdzić: oceń zgłoszoną nominację.

Numer CPF (skrót od Cadastro de Pessoas Físicas, czyli „Rejestr Osób Fizycznych”; wymowa port. braz.: [ˌsepeˈɛfi]) – numer przypisywany indywidualnie przez brazylijski federalny urząd skarbowy (Receita Federal(inne języki)) każdej osobie fizycznej będącej obywatelem Brazylii, oraz cudzoziemcom w każdym wieku, którzy posiadają lub chcą posiadać w Brazylii majątek^[1]. Nadawany w ramach rejestru podatników indywidualnych, istniejącego od 1965 roku^[2]. Jest to 11-cyfrowy numer w formacie xxx.xxx.xxx-xx, w którym dwie ostatnie cyfry to cyfry kontrolne, generowane za pomocą operacji arytmetycznej na pierwszych dziewięciu cyfrach.

W maju 2020 roku cyfrowa wersja tego dokumentu stała się dostępna na systemy Android oraz iOS w aplikacji CPF Digital^[3].

W czerwcu 2020 roku, podczas pandemii COVID-19, audyt przeprowadzony przez Tribunal de Contas da União(inne języki) (Federalny Trybunał Obrachunkowy) wykazał, że aktywnych numerów CPF było o co najmniej 12,5 miliona więcej niż wynosiła całkowita populacja kraju. Audytorzy ujawnili, że w przypadku 3,3 miliona ważnych numerów istniały dowody wskazujące na to, iż dana osoba już nie żyje^[4]. Kontrola wykazała również ponad 78 000 aktywnych numerów CPF należących do osób mających ponad 110 lat. Osoby te zostały uznane za martwe oraz ich numery zostały dezaktywowane^[4].

W czasie pandemii COVID-19 wszystkie wnioski o nadanie numeru CPF od nowych obcokrajowców mieszkających były przyjmowane drogą elektroniczną. Obecnie zagraniczni rezydenci oraz cudzoziemcy mogą wnioskować o CPF wyłącznie osobiście w brazylijskiej ambasadzie lub konsulacie^[1]. W Polsce jedyna brazylijska ambasada znajduje się w Warszawie^[5].

Od 2023 roku wydawana jest nowa, ujednolicona wersja dowodu osobistego CIN (Cédula de Identidade), w której jako numer identyfikacyjny wykorzystywany jest CPF. Dokument ten łączy dane z dotychczasowego dowodu osobistego z unikalnością numeru CPF^[6]. Choć pierwsze pilotażowe dowody wydano już pod koniec 2021 roku (w stanie Santa Catarina) to właśnie rok 2023 był oficjalnym, odgórnym terminem, od którego brazylijskie stany miały obowiązek masowo wdrożyć i rozpocząć wydawanie nowego standardu dokumentu swoim obywatelom. Przed tą reformą każdy brazylijski stan wydawał własny dokument tożsamości o nazwie RG (Registro Geral). Oznaczało to, że jeden obywatel mógł teoretycznie wyrobić sobie 27 różnych dowodów osobistych RG w różnych stanach i każdy z nich miał zupełnie inny numer. Zastąpienie tego unikalnym, ogólnokrajowym numerem CPF ostatecznie rozwiązało ten problem^[7].

Od 13 stycznia 2025 roku brazylijski urząd skarbowy wprowadził obowiązek corocznej aktualizacji danych dla wszystkich cudzoziemców posiadających CPF oraz status nierezydenta. Całą procedurę należy wykonywać raz w roku za pośrednictwem oficjalnej aplikacji mobilnej Receita Federal, potwierdzając swoją tożsamość m.in. za pomocą biometrii twarzy i zdjęcia paszportu. Niedopełnienie tego obowiązku skutkuje zawieszeniem numeru CPF^[8].

Numer identyfikacyjny CPF formatuje się w następujący sposób: pierwsze dziewięć cyfr dzieli się na trzy grupy po trzy cyfry, oddzielone kropkami, po których następuje myślnik który określa dwie ostatnie cyfry kontrolne.

W ten sposób numer CPF 12345678909 zapisuje się w formacie 123.456.789-09.

Cyfry kontrolne są obliczane za pomocą algorytmu, który sumuje iloczyny każdej z cyfr tworzących numer CPF i odpowiadających im wag, a następnie oblicza resztę z dzielenia tej sumy przez 11.

Wybór liczby 11 wynika z faktu, że jest ona liczbą pierwszą oraz że możliwe reszty z dzielenia przez 11 to 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 i 10. Stanowi to zestaw liczb bardzo zbliżony do zestawu pojedynczych cyfr, którymi dysponujemy (0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8 i 9).

Ponieważ istnieje 11 możliwych reszt, a dysponujemy jedynie 10 pojedynczymi cyframi, w dwóch różnych przypadkach konieczne będzie użycie tej samej cyfry (reszty 0 i 1 dają w wyniku cyfrę 0). Stąd właśnie wynika potrzeba zastosowania drugiej cyfry kontrolnej, która stanowi dodatkowe zabezpieczenie i gwarancję poprawności.

Załóżmy, że pierwsze dziewięć cyfr numeru CPF to: 123.456.789. Obliczenie pierwszej cyfry kontrolnej przebiega następująco:

1. Mnożenie przez wagi i sumowanie: Pomnóżmy kolejno każdą z dziewięciu cyfr przez malejące wagi od 10 do 2 i zsumujmy otrzymane wyniki. W naszym przykładzie wygląda to tak: ${\displaystyle 1\times 10+2\times 9+3\times 8+4\times 7+5\times 6+6\times 5+7\times 4+8\times 3+9\times 2=210}$
2. Dzielenie przez 11 i wyznaczenie reszty: Podzielmy otrzymaną sumę przez 11 i zapiszmy resztę z tego dzielenia. W naszym przypadku: ${\displaystyle 210:11=19}$, co daje resztę 1 (ponieważ ${\displaystyle 11\times 19=209}$, a ${\displaystyle 210-209=1}$)
3. Wyznaczenie pierwszej cyfry kontrolnej: Odejmijmy resztę od liczby 11. Jeśli wynik tego odejmowania wynosi 11 (gdy reszta wynosiła 0) lub 10 (gdy reszta wynosiła 1), cyfra kontrolna wynosi wtedy 0. W każdym innym przypadku cyfrą kontrolną staje się bezpośredni wynik odejmowania (czyli odpowiednio 9, 8, 7, 6, 5, 4, 3, 2 lub 1). W naszym przykładzie reszta wynosiła 1, więc wynik działania ${\displaystyle 11-1=10}$ zamieniamy na 0. To jest nasza pierwsza cyfra kontrolna.

Przejdźmy teraz do obliczenia drugiej cyfry kontrolnej dla ciągu 123.456.789-0:

1. Mnożenie przez wagi i sumowanie: Pomińmy pierwszą cyfrę ${\displaystyle 1}$. Pomnóżmy dziewięć pozostałych cyfr (czyli wliczamy w to nowo znalezioną pierwszą cyfrę kontrolną) przez wagi od 10 do 2 i zsumujmy wyniki. W naszym przykładzie wygląda to tak: ${\displaystyle 2\times 10+3\times 9+4\times 8+5\times 7+6\times 6+7\times 5+8\times 4+9\times 3+0\times 2=244}$
2. Dzielenie przez 11 i wyznaczenie reszty: Podzielmy otrzymaną sumę przez 11 i zapiszmy resztę z dzielenia. W naszym przypadku: ${\displaystyle 244:11=22}$, co daje resztę 2 (ponieważ ${\displaystyle 11\times 22=242}$, a ${\displaystyle 244-242=2}$).
3. Wyznaczenie drugiej cyfry: Odejmijmy zapisaną resztę od liczby 11. Obowiązuje ta sama zasada: jeśli wynik tego odejmowania wynosi 11 (gdy reszta wynosiła 0) lub 10 (gdy reszta wynosiła 1), cyfra kontrolna wynosi wtedy 0; w pozostałych przypadkach zapiszmy wynik odejmowania. W naszym przykładzie reszta wynosiła 2, dlatego wykonujemy działanie: ${\displaystyle 11-2=9.}$ To jest nasza druga cyfra kontrolna.

Wniosek: Nasz pełny numer CPF to 123.456.789-09, który jest matematycznie poprawny.

Numer CPF składa się z 11 cyfr, z których pierwsze osiem tworzy jego unikalną bazę. Dziewiąta cyfra wskazuje na region fiskalny (Região Fiscal), który był odpowiedzialny za rejestrację i wydanie danego numeru. Każdemu regionowi, obejmującemu konkretne stany Brazylii, przypisano następujące oznaczenia numeryczne^[9]:

• 

  1 – Dystrykt Federalny (DF), Goiás (GO), Mato Grosso do Sul (MS), Mato Grosso (MT) oraz Tocantins (TO);
• 2 – Acre (AC), Amazonas (AM), Amapá (AP), Pará (PA), Rondônia (RO) oraz Roraima (RR);
• 3 – Ceará (CE), Maranhão (MA) oraz Piauí (PI);
• 4 – Alagoas (AL), Paraíba (PB), Pernambuco (PE) oraz Rio Grande do Norte (RN);
• 5 – Bahia (BA) oraz Sergipe (SE);
• 6 – Minas Gerais (MG);
• 7 – Espírito Santo (ES) oraz Rio de Janeiro (RJ);
• 8 – São Paulo (SP);
• 9 – Paraná (PR) oraz Santa Catarina (SC);
• 0 – Rio Grande do Sul (RS).