OGPU

Zjednoczony Państwowy Zarząd Polityczny

Объединённое государственное политическое управление

Logotyp z 1932
Państwo	ZSRR
Data utworzenia	15 listopada 1923
Data likwidacji	10 lipca 1934
Siedziba	Łubianka, Moskwa, RFSRR, ZSRR
Przewodniczący	Feliks Dzierżyński (1923–1926) Wiaczesław Mienżynski (1926–1934) Gienrich Jagoda (1934)
Wiceprzewodniczący	Józef Unszlicht (1923) Wiaczesław Mienżynski (1923–1926) Stanisław Messing (1923–1931) Gienrich Jagoda (1924–1934) Michaił Trilisser (1926–1929) Iwan Akułow (1931–1932) Wsewołod Bałycki (1931–1934) Gieorgij Prokofjew (1932–1934) Jakow Agranow (1933–1934)
brak współrzędnych
Multimedia w Wikimedia Commons

Zjednoczony Państwowy Zarząd Polityczny (ros. Объединённое государственное политическое управление, trb. Objedinionnoje gosudarstwiennoje politiczeskoje uprawlenije^[1]), skrótowo OGPU (ros. ОГПУ) – służba specjalna i tajna policja, zajmująca się wywiadem, kontrwywiadem (cywilnym i wojskowym), bezpieczeństwem wewnętrznym oraz kontrolą granic, działająca w ZSRR w latach 1923–1934, z przekształcenia GPU, w związku z powstaniem ZSRR.

Ze względu na wrogość społeczeństwa Rosji sowieckiej wobec Nadzwyczajnej Komisji do Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem (Czieriezwyczajka, Czeka), ustabilizowanie władzy bolszewików i stopniową pacyfikację sytuacji wewnętrznej w kraju, na IX Wszechrosyjskim Zjeździe Rad, 28 grudnia 1921 ogłoszono decyzję o rozwiązaniu Czeki, a w jej miejsce powołano nową instytucję o tym samym zakresie działań pod nazwą Państwowy Zarząd Polityczny (GPU). Zmiana miała charakter propagandowo-kosmetyczny wobec zachowania przez GPU uprawnień Czeka i przejęcie w całości aparatu i kadr Czeki. Instytucję powołano formalnie 2 lutego 1922, zaś po powstaniu ZSRR (grudzień 1922) przekształcono 15 listopada 1923 w OGPU, co oznaczało Zjednoczony Państwowy Zarząd Polityczny (OGPU), podlegający Radzie Komisarzy Ludowych ZSRR. Jako GPU były odtąd określane oddziały OGPU w republikach ZSRR, podporządkowane centrali OGPU.

Zadania GPU, następnie OGPU, polegały na zwalczaniu szpiegostwa i działalności kontrrewolucyjnej na terenie Rosji bolszewickiej, i za jej granicami. Kontroli Zjednoczonego Państwowego Zarządu Politycznego podlegały również więzienia i obozy koncentracyjne (łagry) (od 1929 w systemie Gułagu).

OGPU wzmocniono jednostkami wojskowymi z prawem poboru i wyboru kandydatów (przed wcieleniem do nowej instytucji rozpracowywanych operacyjnie). OGPU otrzymało prawo wydawania wyroków (w tym wyroków śmierci, które funkcjonariusze zazwyczaj sami wydawali i wykonywali), otrzymało także kontrolę tajnej korespondencji. Zakres działań i zadania zostały znacznie rozszerzone w stosunku do zadań Czeka. Dekretem z 9 lutego 1922 przedstawiono zadania OGPU:

1. Ochrona ustroju polityczno-gospodarczego ZSRR.
2. Walka ze szpiegostwem i bandytyzmem.
3. Zwalczanie powstań i buntów skierowanych przeciwko władzy radzieckiej.
4. Zdobywanie informacji o sytuacji politycznej, społecznej i ekonomicznej w innych państwach.
5. Penetracja działających na emigracji opozycyjnych organizacji i partii politycznych.
6. Kontrola własnego personelu dyplomatycznego.
7. Ochrona celna granic.
8. Zabezpieczenie linii komunikacyjnych: kolejowych, wodnych.

Kierowniczym organem OGPU było kolegium, na jego czele stał przewodniczący z prawami Komisarza Ludowego (ministra), którego powoływał Centralny Komitet Wykonawczy.

W skład kolegium wchodziło dwóch zastępców oraz 13 szefów zarządu głównego; centrala OGPU mieściła się w Moskwie przy pl. Łubiańskim (tzw. Łubianka).

Przewodniczącym Zjednoczonego Państwowego Zarządu Politycznego był Feliks Dzierżyński, który obejmował owo stanowisko aż do śmierci w 1926.

Zastępcą Dzierżyńskiego, a następnie kolejnym szefem OGPU był Wiaczesław Mienżynski. Jego zastępcami byli Gienrich Jagoda oraz Michaił Trilisser, który sprawował stanowisko szefa Wydziału Zagranicznego – I Zarządu Głównego.

Aby sprostać zadaniom powierzonym przez kierownictwo partii bolszewików, OGPU posiadało odpowiedni aparat, składający się z części cywilno-politycznej i wojskowej (złożonej z oddziałów specjalnych, których liczbę określała Sowiecka Rada Obrony i Pracy).

Struktura OGPU wyglądała następująco –

• Oddział Informacyjno-Rejestracyjny (IRO) – zbieranie informacji dotyczących nastrojów wśród obywateli ZSRR, cenzura korespondencji, utworów literackich i teatralnych, rozpracowywanie osób podejrzanych, np. byłych oficerów i urzędników carskich, popów, anarchistów, gromadzenie danych.
• Oddział Kontrwywiadowczy (KRO) – rozpracowywanie placówek wywiadowczo-informacyjnych innych państw działających w ZSRR, kontrwywiad ofensywny na terenie obcym, kontakt z wywiadem Sztabu Generalnego Armii Czerwonej – Razwiedupr, nadzór nad instytucjami takimi jak hotele, lokale rozrywkowe, kina itp.
• Oddział Specjalny (SPEKO) – ochrona tajemnicy państwowej, szyfry, nadzór nad więzieniami i aresztami.
• Oddział Ochrony Linii Kolejowych i Transportu (DTO) – nadzór i ochrona budynków państwowych związanych z administracją transportową, penetracja pracowników, np. kolejarzy i ludności zamieszkałej w pobliżu obiektów kolejowych.
• Oddział Ekonomiczny (EKO) – nadzór nad instytucjami przemysłowymi, walka ze szpiegostwem ekonomicznym w instytucjach państwowych, walka z sabotażem w zakładach produkcyjnych, rozpracowywanie mieszkańców posiadających obcą walutę.
• Oddział Specjalny (OO) (osobyj otdieł) – praca operacyjna (Kontrwywiad wojskowy, pilnowanie dyscypliny wojskowej) w wojsku radzieckim i Ludowym Komisariacie Obr. ZSRR (LK ds. Wojskowych i Marynarki). Następcą tej komórki organizacyjnej w latach 1943–1946 był Główny Zarząd Kontrwywiadu, bardziej znany jako Smiersz.
• Oddział Tajny – walka z działalnością antyradziecką (organizacjami antysowieckimi, obywatelami wyrażającymi antysowieckie poglądy i prawosławnym duchowieństwem).
• Oddział Wschodni (WO) – wywiad w republikach wschodnich ZSRR.
• Oddział Pograniczny (PO) – nadzór nad wojskami pełniącymi służbę graniczną, walka z przemytem, kontrola ruchu granicznego.
• Oddział Zagraniczny (INO) – działania w placówkach wywiadowczych odbywające się pod przykrywką poselstw sowieckich i przedstawicielstw gospodarczych, kierowanie nielegałami, infiltracja emigracji rosyjskiej.
• Tajny Oddział Operacyjny (SOO) – inwigilacja za pomocą agentury (ludzi i obiektów), dokonywanie aresztowań i wykonywanie egzekucji.
• Oddział Kurierów – zabezpieczenie i dostarczanie poczty do urzędów.
• Oddział Administracyjny – nadzór nad więzieniami (od 1929 zajmował się również zabójstwami przeciwników politycznych za granicą ZSRR – tzw. Ruchome Grupy).

Terytorialnie OGPU składało się z 12 okręgów:

• Okręg Leningradzki z siedzibą zarządu w Leningradzie.
• Okręg Moskiewski w Moskwie.
• Okręg Zachodni w Smoleńsku.
• Okręg Ukraiński w Charkowie.
• Okręg Przywołżański w Samarze.
• Okręg Przyuralski w Jekaterynburgu.
• Okręg Północnokaukaski w Rostowie n. Donem.
• Republika Kirgiska w Orenburgu.
• Okręg Kaukaski w Tyflisie.
• Okręg Turkiestański w Taszkencie.
• Okręg Syberyjski w Nowosybirsku.
• Okręg Dalekiego Wschodu w Czycie.

Każdy z okręgów podlegał kontroli Moskwy.

Do służby w OGPU wybierano ludzi pewnych, wcześniej sprawdzanych i umiejących pisać i czytać (nie zawsze przestrzegano tej procedury poboru), byli oni lepiej wyposażeni uzbrojeni i przeszkoleni od żołnierzy regularnych jednostek Armii Czerwonej.

W 1925 służbę w Zjednoczonym Państwowym Zarządzie Politycznym pełniło –

• w wojskach pogranicznych – 65 tys. żołnierzy,
• w wojskach wewnętrznych – 40 tys.,
• w wojskach konwojowych – 10 tys.

Funkcjonariusze OGPU pełnili także służbę wartowniczą na Kremlu, osłaniali działaczy partii i rządu oraz ochraniali ważniejsze obiekty w ZSRR.

Funkcjonariusze OGPU, na rozkaz Józefa Stalina przystąpili do narzucania kolektywizacji w latach 1929–1934, co doprowadziło do zaplanowanego głodu. Wykazali się wtedy dużą brutalnością wobec chłopów i ich rodzin, masowo mordując całe rodziny i paląc całe wsie.

Po śmierci szefa Zjednoczonego Państwowego Zarządu Politycznego OGPU, Wiaczesława Mienżynskiego, w maju 1934, OGPU zostało poddane gruntownej przebudowie i 10 lipca 1934 już jako Główny Zarząd Bezpieczeństwa Państwowego – GUGB, zostało włączone do NKWD ZSRR, pod przewodnictwem Gienricha Jagody.

• OKB → biura doświadczalno-projektowe (Опытное конструкторское бюро – ОКБ)
• Amtorg

• Pavel Sudoplatov, Anatoli Sudoplatov, Jerrold L. Schecter, Leona P. Schecter: Special Tasks: The Memoirs of an Unwanted Witness – A Soviet Spymaster, Little Brown, Boston, 1994
• Piotr Kołakowski: NKWD i GRU na ziemiach Polskich 1939–1945 (Kulisy wywiadu i kontrwywiadu), Dom wydawniczy Bellona Warszawa 2002
• Paweł Piotr Wieczorkiewicz: Łańcuch Śmierci: Czystka w Armii Czerwonej 1937-1939, Oficyna Wydawnicza „Rytm” Warszawa 2001