Operacja Turkus

Opération Turquoise

Operacja Turkus

Mapa 2-giej fazy operacji, wraz z zaznaczoną strefą pokojową
Konflikt	Ludobójstwo Tutsi w Rwandzie
Miejsce konfliktu	Rwanda
Terytorium	Rwanda
Strony konfliktu
Francja Rwandyjscy Hutu
Przyczyny operacji
Ludobójstwo Tutsi w Rwandzie przeprowadzone przez Hutu
Cele operacji
Misja pokojowa
Podstawy prawne	Rezolucja 929 Organizacji Narodów Zjednoczonych
Czas operacji	23 czerwca do 21 sierpnia 1994 roku

Operacja „Turkus” (fr. Opération Turquoise) – dowodzona przez wojska francuskie misja wojskowo-humanitarna przeprowadzona w Rwandzie w okresie od 23 czerwca do 21 sierpnia 1994 roku, w czasie trwania ludobójstwa Tutsi i wojny domowej, pod mandatem Rady Bezpieczeństwa Organizacji Narodów Zjednoczonych. Misja jest jedną z najbardziej kontrowersyjnych interwencji międzynarodowych w historii i jej ocena historyczna pozostaje sporna.

W 1994 roku w Rwandzie doszło do ludobójstwa Tutsi, w trakcie którego zamordowano również umiarkowanych Hutu sprzeciwiających się przemocy. Masowe mordy rozpoczęły się 6 kwietnia po zestrzeleniu samolotu, w którym zginął prezydent Juvénal Habyarimana. W ciągu kilku miesięcy ekstremistyczne bojówki Hutuwymordowały około miliona cywilów, głównie Tutsi, co stanowi jedno z najpoważniejszych ludobójstw XX wieku^[1]. Operacje pokojowe ONZ w Rwandzie, takie jak UNAMIR (United Nations Assistance Mission for Rwanda), prowadzone pod egidą VI Karty Narodów Zjednoczonych, nie były zdolne do powstrzymania masowych mordów^[2].

W odpowiedzi na narastającą tragedię Rada Bezpieczeństwa ONZ przyjęła 22 czerwca 1994 roku Rezolucję 929, która upoważniła do wysłania czasowej operacji wielonarodowej w Rwandzie w celu pomocy humanitarnej i ochrony cywilów, do czasu osiągnięcia przez UNAMIR pełnej zdolności operacyjnej. Rezolucja została przyjęta 10 głosami za, bez głosów przeciw, przy 5 wstrzymujących się^[3]. Rezolucja 929 była podjęta na podstawie rozdziału VII Karty Narodów Zjednoczonych, co dawało mandat do użycia wszelkich niezbędnych środków dla realizacji celów humanitarnych i ochrony zagrożonych osób^[4].

Operacja została zainicjowana 23 czerwca 1994 roku, kiedy francuskie siły wraz z niewielką liczbą żołnierzy z innych państw wkroczyły do Rwandy, bazując logistycznie na terytorium ówczesnego Zairu (dzisiejsza Demokratyczna Republika Konga). Misja obejmowała rozmieszczenie około 2 500 żołnierzy, różnych środków transportowych oraz sprzętu^[2]. Głównym elementem działań było ustanowienie „strefy ochrony humanitarnej” (Humanitarian Protected Zone) w południowo-zachodniej części Rwandy – w rejonie Cyangugu, Kibuye i Gikongoro – obejmującej około jednej piątej terytorium kraju. W tej strefie miały być chronione osoby zagrożone przemocą^[2]. Siły francuskie i ich sojusznicy dystrybuowały pomoc humanitarną, zabezpieczały przesiedleńców oraz chroniły obozy uchodźców^[2].

Operacja zakończyła się 21 sierpnia 1994 roku, po wygaśnięciu mandatu ONZ, a odpowiedzialność za obszar strefy humanitarnej została przekazana siłom UNAMIR, które stopniowo zwiększały liczebność i zaangażowanie^[5].

Zwolennicy operacji wskazują, że Opération Turquoise uratowała życie wielu cywilnym oraz ułatwiła oddzielenie ludności cywilnej od aktywnych regionów konfliktu, zapewniając ochronę przed dalszymi masakrami^[6].

Operacja pozostaje przedmiotem szerokiej krytyki:

• Czas i cel interwencji – krytycy argumentują, że misja wkroczyła zbyt późno, kiedy większość ludobójstwa już się dokonała, i była przede wszystkim reakcją na sytuację polityczną^[7].
• Ochrona sprawców – część ekspertów, w tym Rwandyjski Patriotic Front (RPF), uważa, że strefa kontrolowana przez francuskie siły mogła umożliwić uchodzenie członków milicji i urzędników odpowiedzialnych za ludobójstwo do sąsiedniego Zairu^[8].
• Polityczne motywacje – analizując wcześniejsze relacje Francji z rządem Habyarimany, niektórzy badacze twierdzą, że operacja została wykorzystana do ochrony politycznych interesów Francji w regionie i przeciwdziałania zwycięstwu RPF^[9].

W ciągu kolejnych lat pojawiły się liczne badania historyczne i działania komisji o charakterze rozliczeniowym, między innymi francuskie komisje badawcze, analizujące rolę Francji w okresie ludobójstwa oraz ocenę działań w ramach Operacji „Turkus”, co świadczy o trwającej kontrowersji i reinterpretacjach historycznych^[8].