Operacja Épervier

Operacja Épervier

Konflikt czadyjsko-libijski
Mapa okupacje terytorium Czadu przez Libię (ciemnozielony) oraz GUNT (jasnozielony) przed 10 lutego 1986 roku
Czas	10 lutego 1986 – 1 sierpnia 2014 (28 lat i 6 miesięcy)
Terytorium	Czad, Libia
Wynik	Zwycięstwo Francji i Czadu (Strefa Aouzou została przekazana dla Czadu)
Strony konfliktu
– Mali – Francja – Libia – Rząd Przejściowy Jedności Narodowej (GUNT)
Dowódcy
Hissène Habré François Mitterrand Paul Quilès Hector Pissochet Xavier Masson-Regnault płk. Wabinski Mu’ammar al-Kaddafi (GUNT) Goukouni Oueddei
Siły
Francja: 2500 (1986), 1100 (2010) Libia: 13 000 (1986)
brak współrzędnych

Operacja Épervier (Krogulec) – operacja wojsk francuskich w Czadzie, w latach 1986–2014.

Operacja Épervier rozpoczęła się 10 lutego 1986 roku od momentu wznowienia walk pomiędzy siłami Czadu oraz Libii w ramach konfliktu pomiędzy Libią a Czadem^[1]. Podstawą zainicjowania operacji przez Francję są dwustronne porozumienia obronnych pomiędzy Francją a Czadem^[2] oraz artykuł 51 Karty Narodów Zjednoczonych w związku z konfliktem czadyjsko-libijskim w Strefie Aouzou^[1]. Tego dnia, Siły zbrojne Libijskiej Arabskiej Dżamahiriji przekroczyły 16. równoleżnik, które przybyły na wsparcie Goukouni Oueddei obalonego pod koniec 1981 r. przez Hissène’a Habré przy wsparciu Francji i Stanów Zjednoczonych. Libia narzuszyła porozumienie z 1984 roku o wycofaniu wojsk Libii i Francji z Czadu po Operacji Manta również rozpoczętą z tego samego powodu. Operacja Épervier była najdłuższą francuską operacją wojskową przeprowadzoną na terytorium Afryki (trwała 28 lat i 6 miesięcy)^[3].

W ramach tamtej operacji z przełomu 1983 i 1984 roku Francja udzieliła już wcześniej pomocy wojskowej Czadu w obronie przed próbą wkroczenia wojsk libijskich na jego terytorium, po czym zdecydowała o wycofaniu swoich sił, co określono kryptonimem Operacja Silure^[4].

Strefa Aouzou stanowi przedmiot sporu między Czadem a Libią. Czad opiera się na francusko-brytyjskiej deklaracji z 21 marca 1899 roku, która przypisuje Aouzou terytorium Czadu, podczas gdy Libijczycy roszczą sobie do niego prawa na podstawie nigdy nieratyfikowanego traktatu Mussoliniego-Lavala. Rada Bezpieczeństwa powierzyła Organizacji Jedności Afrykańskiej (OJA) rozstrzygnięcie sporu^[5.1].

Głównym celem Paryża było zablokowanie ambicji Muammara Kaddafiego do rozszerzenia libijskiej strefy wpływów^[2].

Od samego początku operacja miała wyznaczonych pięć głównych zadań:

1. ochrona interesów Francji i jej obywateli,
2. wsparcie logistyczne i wywiadowcze dla armii Czadu (w tym szkolenia wojskowe),
3. wsparcie dla międzynarodowych kontyngentów (jak EUFOR czy MINURCA),
4. wsparcie innych francuskich operacji w regionie (np. Serval),
5. prowadzenie cywilno-wojskowych działań w obszarze zdrowia i edukacji^[3].

Siły francuskie skupiły się niemal wyłącznie na dominacji w powietrzu i obronie przeciwlotniczej. Ich głównym zadaniem było pozbawienie libijskich rebeliantów i wojsk Kaddafiego wsparcia z powietrza^[2].

Aby upewnić się, że Libia dotrzyma umowy o wycofaniu się, Francja potajemnie rozmieściła u wybrzeży Libii lotniskowiec Foch. Operacja ta nosząca kryptonim „Mirmillon”, miała umożliwić błyskawiczny atak odwetowy w razie złamania obietnic przez Trypolis^[2].

Pomimo porozumienia, rośnie obawa przed kolejną ofensywą. Prezydent Czadu Hissène Habré nie ufa obietnicom Muammara Kaddafiego i w październiku 1985 roku, prosi Francję o odnowienie lotów rozpoznawczych i uzbrojenie francuskich baterii obronny przeciwpowietrznej Crotale. Libia przed operacją okupuje masyw Tibesti, płaskowyż Ennedi, gaj palmowy Faya. Tripolis przygotowuje się do modernizacji okupowanego lotniska w Ouadi-Doum aby strorzyć wysuniętą bazę w kierunku południowym. 9 lutego 1986 roku, Francja we względu na wzmocnienie potencjału sił libijskich na połnocy Chadu i obawą nad nachodzącą ofensywą, wysyła tysiące ciężko wyposażonych żołnierzy. Liczba żołnierzy francuskich, pozyskanych z baz w Bangui i Bouar, osiągnie 2500 osób. Ta reorganizacja sił, nazwana „E.” (od francuskiego słowa „Epervier” – jastrząb), ma na celu optymalizację zasobów wojskowych, a przede wszystkim obrony przeciwlotniczej. Siły libijskie w regionie Tibesti szacowano wówczas na 13 000 żołnierzy. W marcu do N’Djaména przybyło 150 żołnierzy z 403. Pułku Artylerii^[5.2]. Wznowienie ofensywy libijskiej w lutym 1986 roku stało się więc bezpośrednim powodem uruchomienia Operacji Épervier.

François Mitterand zachowuje powściągliwość w tej sprawie, która jego zdaniem powinna była stać się przedmiotem międzynarodowego arbitrażu^[5.1].

13 lutego, trzy dni po rozpoczęciu walk, Guy Penne, doradca ówczesnego prezydenta Francji François Mitterand do spraw afrykańskich ogłasza przyspieszenie dostaw broni et sprzętu wojskowego do Czadu we względu na „bardzo poważne i bardzo ważne walki” na północy kraju. Paul Quilès, minister obrony narodowej Francji, udaje się tego samego dnia do stolicy Czadu, Ndżamena⁣, by spotkać się z prezydentem Czadu Hissene’em Habré w związku z nagłym atakiem rebeliantów wspieranych przez Libię na terytorium kontrolowane przez rząd w południowym Czadzie. Następnego dnia, prezydent Czadu Hissene Habré prosi Paryż o wsparcie wojskowe w celu wypchnięcia Libijskich sił.^[6]

14 lutego 1986 roku w bazie lotniczej w Ndżamenie (nazwanej później bazą „Sergent-chef Adji Kosseï”) rozlokowano pierwszy oddział liczących 101 komandosów-spadochroniarzy sił powietrznych pod dowództwem kpt. Xaviera Masson-Regnaulta. Dowództwo nad całą operacją powierzono pułkownikowi Hectorowi Pissochetowi z Taktycznych Sił Powietrznych (FATAC)^[3].

Elementy francuskich sił lądowych (m.in. z 2. Pułku Piechoty Morskiej) utworzyły wojskowy oddział szkoleniowy (DAMI), który od lutego 1986 roku szkolił żołnierzy armii czadyjskiej (FANT) w ośrodku w Koundoul^[3].

Od maja 1986 roku do akcji wkroczył 2. Pułk Powietrznodesantowy Legii Cudzoziemskiej (2e R.E.P.) pod dowództwem płk. Wabinskiego, który zabezpieczał wschodni front, stacjonując m.in. w Kalait, Biltine i Abéché^[3].

16 lutego ma miejsce pierwsze uderzenie sił francuskich. Myśliwce Jaguar bombardują kontrolowane przez Libię lotnistko w Ouadi-Doum uszkadzając pas startowy i uniemożliwiając Libijczykom jego eksploatacje^[7]. Myśliwce operujące tego dnia przeciwko libijskiemu lotnisku wystartowały z Bangi w Republice Środkowoafrykańskiej^[3]. 17 lutego, bombardowiec libijski Tu-22 uderza lotnisko w Ndżamena na którym stacjonowały francuskie siły powietrzne oraz wsparcie dla Narodowych Sił Zbrojnych Czadu (Fr. Forces Armées Nationales Tchadiennes, FANT) pod przywódctwem prezydenta Hissene Habré. Ten atak uszkodził lekko pas startowy. W październiku, prolibijska koalicja Rządu Przejściowego Jedności Narodowej (fr. Gouvernement de transition d’unité nationale, GUNT) rozpada się. 14 listopada, libijczycy przejmują miasto Fada i lotnictwo libijskie bombarduje francuskie pozycje w Biltine, Oum-Chalouba oraz Arada w połnocno-centralnej części kraju. 7 stycznia 1987 rajd lotniczy myśliwcami Jaguar niszczy radar w Ouadi-Doum. Ciężkie walki pomiędzy Libią a FANT zadają siłom libijskim znaczące straty sięgając do Aouzou oraz Maaten Es Sara położone w Libii. 7 września, dwa libijskie Tu-22 atakują Ndżamena^[7]. Jeden z bombowców został zastrzelony nad Ndżameną przez obronę przeciwlotniczą, francuską baterię rakiet przeciwlotniczych Hawk z 403. Pułku Artylerii. Drugi Tu-22 skierowany na Ndżameny zdołał uciec. Maszyna atakująca musiała przerwać misję i uciekać, aby uniknąć zestrzelenia przez wyrzutnie Crotale. Trzeci Tu-22 bombarduje i uszkadza lekko pas startowy w Abéché^[7]. Bezpośrednim powodem wrześniowego ataku libijskich bombowców Tu-22 na Ndżamenę i Abéché było zniszczenie libijskiej bazy Maaten es-Sara przez czadyjskie siły uderzeniowe^[3].

Będąc wolnymi od zagrożenia z powietrza, siły Czadu (FANT) mogły odnieść spektakularne zwycięstwo na lądzie w konflikcie, który przeszedł do historii jako tzw. „wojna toyot” (fr. guerre des Toyota). Czadyjczycy zmodernizowali tradycyjną saharyjską taktykę szybkich rajdów (tzw. rezzou). Polegała ona na wykorzystaniu wysoce mobilnych cywilnych pick-upów (głównie marki Toyota), na których zamontowano francuskie wyrzutnie przeciwpancernych pocisków kierowanych MILAN^[2].

W 2004 roku do Operacji Épervier została włączona operacja logistyczna Dorca^[8].

Na prośbę OJA, Chad i Libia zgodziły się na zawieszenie broni 11 września 1987 roku. Normalizacja stosunków pomiędzy krajami prowadzi do podpisania umowy ramowej 31 sierpnia 1989 roku w Algier, w celu regulacji sporu. W 1994 roku, Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości (MTS) przyznał Strefę Aouzou dla Czadu. Po początkowym nieuznaniu werdyktu przed Kaddafiego ostatecznie zaakceptował tę decyzję^[5.3].

Po rozejmie z września 1987 r. Operacja Épervier została jedynie zredukowana, a nie zlikwidowana. Obrona Czadu była kluczowa dla francuskiej polityki afrykańskiej. Lotnisko w Ndżamenie stało się ważnym węzłem komunikacyjnym w drodze do Afryki Równikowej i na Ocean Indyjski. Wraz z bazami w Dakarze (Senegal), Bangi (RŚA) i Libreville (Gabon), Ndżamena tworzyła sieć wzajemnie wspierających się francuskich baz wojskowych. Stały wysiłek i zaangażowanie ciężkiego sprzętu w Czadzie, w ramach misji Épervier były dla armii francuskiej swego rodzaju poligonem doświadczalnym. Operacja ta zwiastowała reorientację francuskiej polityki obronnej w kolejnej dekadzie, polegającą na przeniesieniu ciężaru działań armii na tzw. operacje zewnętrzne (OPEX)^[2].

W 1989 roku w zamachu na samolot UTA nr 772 zginęło 170 osób. Zamach ten został zorganizowany przez Libię w ramach odwetu wobec państwa francuskiego (podobnie jak Zamach nad Lockerbie skierowany przeciwko Stanom Zjednoczonym)^[8].

W sierpniu 2010 roku ówczesny prezydent Czadu Idriss Déby zakwestionował dalszą obecność francuskiego kontyngentu (liczącego około 1100 żołnierzy), domagając się od Francji rekompensat finansowych. Pokazuje to ewoluujący stosunek rządu Czadu do francuskiej obecności na przestrzeni lat.^[8]

1 sierpnia 2014 Operacja Épervier wraz z Operacją Serval mająca miejsce w sąsiednim Mali zakończyły się. Zostały bowiem zastąpione przez Operację Barkhane skupiającą się na zwalczaniu terroryzmu na Sahelu^[9].

158 żołnierzy francuskich poległo w Czadzie od 1968 r., w tym 93 „poległych za Francję”. Czad zajmuje ex aequo z Libanem pierwsze miejsce pod względem strat wojskowych Francji w operacjach zagranicznych od 1963 r.^[8]