PWS-15

PWS-15
	; Sylwetka myśliwca PWS-15
	Dane podstawowe
Państwo	Polska
Producent	Podlaska Wytwórnia Samolotów
Konstruktor	Aleksander Grzędzielski; August Bobek-Zdaniewski
Typ	samolot myśliwski
Konstrukcja	dwupłat o konstrukcji mieszanej
Załoga	1
	Historia
Data oblotu	grudzień 1930
Liczba egz.	1
	Dane techniczne
Napęd	1 silnik widlasty Lorraine-Dietrich 12 Eb
Moc	336 kW (450 KM)
	Wymiary
Rozpiętość	10 m
Długość	7,5 m
Wysokość	3 m
Powierzchnia nośna	23 m²
	Masa
Własna	1145 kg
Użyteczna	370 kg
Startowa	1515 kg
Zapas paliwa	280 l
	Osiągi
Prędkość maks.	237 km/h
Prędkość przelotowa	210 km/h
Prędkość minimalna	88 km/h
Prędkość wznoszenia	12 m/s
Pułap praktyczny	6000 m
Zasięg	410 km
Rozbieg	80 m
Dobieg	70 m
	Dane operacyjne
	Uzbrojenie
	2 karabiny maszynowe Vickers kal. 7,92 mm
	Multimedia w Wikimedia Commons

PWS-15 – polski jednomiejscowy samolot myśliwski w układzie dwupłatu z lat 30. XX wieku konstrukcji inż. Aleksandra Grzędzielskiego oraz inż. Augusta Bobka-Zdaniewskiego, zbudowany w Podlaskiej Wytwórni Samolotów w Białej Podlaskiej. Oblatany w grudniu 1930 roku PWS-15 był studium porównawczym z zaprojektowanym w tym samym czasie jednopłatowym myśliwcem PWS-10. Mimo lepszych właściwości lotnych PWS-15 do produkcji seryjnej wszedł PWS-10, a dyrekcja wytwórni nakazała demontaż płatowca oraz zatajenie informacji o jego istnieniu i osiągach.

Historia

W 1928 roku w Podlaskiej Wytwórni Samolotów inżynierowie Aleksander Grzędzielski i August Bobek-Zdaniewski zaprojektowali górnopłat myśliwski PWS-10^[1]. Prototyp samolotu, konkurencyjnego wobec PZL P.1 konstrukcji Zygmunta Puławskiego, oblatany został w marcu 1930 roku^[2]. Po pomyślnym przejściu prób w IBTL w połowie 1930 roku myśliwiec został zamówiony przez lotnictwo wojskowe w liczbie 50 sztuk (w 1931 roku zamówienie zostało powiększone o kolejne 30 egzemplarzy) i skierowany do produkcji seryjnej^[2]. Podczas przygotowań do produkcji PWS-10 z inicjatywy konstruktorów do celów porównawczych została zaprojektowana i zbudowana dwupłatowa wersja myśliwca, o oznaczeniu PWS-15^[3]^[4]. W 1930 roku została opracowana dokumentacja pary skrzydeł, które po wykonaniu zamontowano do jednego z dwóch prototypów PWS-10^[5]^[6]. Samolot został oblatany w grudniu 1930 roku przez pilota fabrycznego Franciszka Rutkowskiego^[4]^[7]^[a]. W opinii oblatywacza samolot miał lepszą prędkość wznoszenia, sterowność i zwrotność w porównaniu do PWS-10, przy nieznacznie niższej prędkości maksymalnej^[3]^[4]^[b]. Z powodu zaawansowania prac przygotowawczych do produkcji PWS-10 i możliwych komplikacji organizacyjnych w przypadku zmiany typu zamówionego samolotu dyrekcja wytwórni poleciła w lutym 1931 roku zdemontowanie maszyny i utajnienie wszelkich informacji o jej powstaniu^[3]^[8]. Istnienie samolotu zostało potwierdzone przez jednego z konstruktorów – Augusta Zdaniewskiego – po ponad 40 lat od jego zbudowania, w 1971 roku^[9].

Opis konstrukcji i dane techniczne

PWS-15 był jednosilnikowym, jednoosobowym dwupłatem myśliwskim o konstrukcji mieszanej^[10]. Kadłub tworzyła kratownica spawana z rur stalowych wykrzyżowana cięgnami z drutu, o przekroju owalnym, pokryta z przodu blachą duralową, a dalej płótnem^[10]^[11]. Kabina pilota otwarta, osłonięta wiatrochronem, z fotelem dostosowanym do spadochronu plecowego^[11]. Tablica przyrządów składała się z busoli, prędkościomierza, wysokościomierza, zakrętomierza, obrotomierza, wskaźników temperatury wody chłodzącej i oleju oraz wskaźnika poziomu paliwa^[11]. Z lewej strony kabiny zamontowano dźwignię sterowania silnikiem, zaś z prawej były umieszczone dźwignie awaryjnego zrzutu zbiornika paliwa i regulacji żaluzji chłodnicy^[11].

Płaty prostokątne z zaokrąglonymi końcówkami, dwudźwigarowe, trójdzielne, konstrukcji drewnianej; noski pokryte sklejką, a reszta płótnem^[10]. Komora płatów jednoprzęsłowa, połączona stójkami w kształcie odwróconego „N” i usztywniona profilowanymi cięgnami stalowymi^[10]^[12]. Profil płata cienki (10%), o jednakowej grubości na całej długości z wyjątkiem końcówek^[10]^[13]. Rozpiętość skrzydeł wynosiła 10 metrów^[5]^[10]. Powierzchnia nośna wynosiła 23 m², przy czym 56% powierzchni przypadało na płat górny, a 44% na dolny^[10]^[11]. Lotki znajdowały się na obu płatach i miały powierzchnię 2,4 m², z czego 59% powierzchni przypadało na płat górny, a 41% na dolny^[10]. Obciążenie powierzchni wynosiło 65,8 kg/m²^[14].

Długość samolotu wynosiła 7,5 metra, a wysokość 3 metry^[5]^[10]^[c]. Masa własna płatowca wynosiła 1145 kg, masa użyteczna 370 kg, zaś masa całkowita (startowa) 1515 kg^[5]^[10]^[d]. Usterzenie klasyczne, spawane z rur stalowych, kryte płótnem, z przestawialnym statecznikiem pionowym oraz statecznikami poziomymi podpartymi pojedynczymi zastrzałami i usztywnionymi drutem^[10]. Podwozie klasyczne, dwugoleniowe, z dzieloną osią, z amortyzatorami Vickers; z tyłu płoza ogonowa, wykonana ze stalowego resora^[10].

Napęd stanowił chłodzony cieczą 12-cylindrowy silnik widlasty w układzie W Lorraine-Dietrich 12 Eb o mocy nominalnej 336 kW (450 KM) przy 1850 obr./min, mocy startowej 478 KM i masie 400 kg, napędzający stałe, drewniane, dwułopatowe śmigło ciągnące firmy Szomański o średnicy 2,89 metra^[10]^[15]. Obciążenie mocy wynosiło 3,36 kg/KM^[14]. Odrzucany w locie zbiornik paliwa miał pojemność 280 litrów, zaś zbiornik oleju mieścił 30 litrów^[5]^[10]. Prędkość maksymalna wynosiła 237 km/h, prędkość przelotowa 210 km/h, zaś prędkość minimalna 88 km/h^[10]^[11]^[e]. Zużycie paliwa wynosiło 100 litrów/h^[5]. Maszyna osiągała pułap praktyczny 6000 metrów z prędkością wznoszenia wynoszącą 12 m/s przy ziemi^[10]^[11]^[f]. Samolot charakteryzował się rozbiegiem wynoszącym 80 metrów i dobiegiem 70 metrów^[10]^[g]. Zasięg wynosił 410 km^[10]^[h]. Minimalny promień zakrętu wynosił 65 metrów^[10].

Uzbrojenie samolotu stanowiły dwa karabiny maszynowe Vickers kal. 7,92 mm z zapasem amunicji wynoszącym 500 sztuk na lufę^[5]^[10]. Broń była synchronizowana z wykorzystaniem urządzenia uzgadniającego Colbert, zaś strzelanie odbywało się za pomocą celownika kolimatorowego Chretién^[10]. Maszyna wyposażona też była w fotokarabin K-28 i rakietnicę Perkun z zapasem 10 nabojów^[10].

Malowanie

Prototyp PWS-15 pomalowany był na kolor zielonooliwkowy^[5].

Uwagi

↑ Morgała 2003 ↓, s. 38 podaje, że oblot odbył się w marcu 1931 roku, zaś Chwałczyk i Glass 1990 ↓, s. 158 twierdzą, że miało to miejsce w końcu 1930 lub na początku 1931 roku.
↑ Chwałczyk i Glass 1990 ↓, s. 158 podają, że samolot miał również większą od PWS-10 prędkość maksymalną.
↑ Green i Swanborough 1995 ↓, s. 484 podają, że wysokość samolotu wynosiła 2,7 metra.
↑ Green i Swanborough 1995 ↓, s. 484 i Cynk 1971 ↓, s. 405 podają, że masa własna wynosiła 1050 kg, zaś masa startowa 1420 kg.
↑ Chwałczyk i Glass 1990 ↓, s. 158, Morgała 1972 ↓, s. 104 i Green i Swanborough 1995 ↓, s. 484 podają, że samolot osiągał prędkość maksymalną 250 km/h.
↑ Morgała 1972 ↓, s. 104 i Chwałczyk i Glass 1990 ↓, s. 158 podają, że pułap wynosił 6500 metrów; Chwałczyk i Glass 1990 ↓, s. 158 podają też, że prędkość wznoszenia wynosiła 6,5 m/s.
↑ Chwałczyk i Glass 1990 ↓, s. 158 podają, że rozbieg samolotu wynosił 95 m.
↑ Glass 2004 ↓, s. 289 podaje, że zasięg samolotu wynosił 420 km, zaś Chwałczyk i Glass 1990 ↓, s. 158 twierdzą, że 520 km.

Przypisy

↑ Morgała 2003 ↓, s. 36.
↑ ^a ^b Morgała 2003 ↓, s. 37.
↑ ^a ^b ^c Morgała 2003 ↓, s. 38.
↑ ^a ^b ^c Glass 2004 ↓, s. 287.
↑ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g ^h Chwałczyk i Glass 1990 ↓, s. 158.
↑ Cynk 1971 ↓, s. 405.
↑ Morgała 1972 ↓, s. 102.
↑ Glass 2004 ↓, s. 287-289.
↑ Morgała 2003 ↓, s. 38, 41.
↑ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g ^h ⁱ ^j ^k ^l ^m ⁿ ^o ^p ^q ^r ^s ^t ^u ^v Morgała 2003 ↓, s. 41.
↑ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g Glass 2004 ↓, s. 289.
↑ Morgała 1972 ↓, s. 102-103.
↑ Morgała 1972 ↓, s. 103.
↑ ^a ^b Morgała 1972 ↓, s. 104.
↑ Glass 2004 ↓, s. 289-290.

Bibliografia

Tadeusz Chwałczyk, Andrzej Glass: Samoloty PWS. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności, 1990, seria: Biblioteczka Skrzydlatej Polski. ISBN 83-206-0899-6.
Jerzy B. Cynk: Polish aircraft 1893-1939. London: Putman & Company Limited, 1971. ISBN 0-370-00085-4.
Andrzej Glass: Polskie konstrukcje lotnicze do 1939 r. T. 1. Sandomierz: Stratus, 2004. ISBN 83-916327-8-4.
William Green, Gordon Swanborough: The Complete Book of Fighters. New York: Smithmark, 1995. ISBN 978-0-8317-3939-3. (ang.).
Andrzej Morgała: Polskie samoloty wojskowe 1918-1939. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1972.
Andrzej Morgała: Samoloty wojskowe w Polsce 1924-1939. Warszawa: Bellona, 2003. ISBN 83-11-09319-9.

Linki zewnętrzne

Sylwetka samolotu PWS-15 w serwisie samolotypolskie.pl. samolotypolskie.pl. [dostęp 2023-06-26]. (pol.).
Sylwetka samolotu PWS-15 w serwisie «Уголок неба». airwar.ru. [dostęp 2023-06-26]. (ros.).

[8] Morgała 2003 ↓, s. 38 podaje, że oblot odbył się w marcu 1931 roku, zaś Chwałczyk i Glass 1990 ↓, s. 158 twierdzą, że miało to miejsce w końcu 1930 lub na początku 1931 roku.

[9] Chwałczyk i Glass 1990 ↓, s. 158 podają, że samolot miał również większą od PWS-10 prędkość maksymalną.

[17] Green i Swanborough 1995 ↓, s. 484 podają, że wysokość samolotu wynosiła 2,7 metra.

[18] Green i Swanborough 1995 ↓, s. 484 i Cynk 1971 ↓, s. 405 podają, że masa własna wynosiła 1050 kg, zaś masa startowa 1420 kg.

[20] Chwałczyk i Glass 1990 ↓, s. 158, Morgała 1972 ↓, s. 104 i Green i Swanborough 1995 ↓, s. 484 podają, że samolot osiągał prędkość maksymalną 250 km/h.

[21] Morgała 1972 ↓, s. 104 i Chwałczyk i Glass 1990 ↓, s. 158 podają, że pułap wynosił 6500 metrów; Chwałczyk i Glass 1990 ↓, s. 158 podają też, że prędkość wznoszenia wynosiła 6,5 m/s.

[22] Chwałczyk i Glass 1990 ↓, s. 158 podają, że rozbieg samolotu wynosił 95 m.

[23] Glass 2004 ↓, s. 289 podaje, że zasięg samolotu wynosił 420 km, zaś Chwałczyk i Glass 1990 ↓, s. 158 twierdzą, że 520 km.

[CITEREFMorgała200336-1] Morgała 2003 ↓, s. 36.

[CITEREFMorgała200337-2] Morgała 2003 ↓, s. 37.

[CITEREFMorgała200338-3] Morgała 2003 ↓, s. 38.

[CITEREFGlass2004287-4] Glass 2004 ↓, s. 287.

[CITEREFChwałczykGlass1990158-5] ↑ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g ^h Chwałczyk i Glass 1990 ↓, s. 158.

[CITEREFCynk1971405-6] Cynk 1971 ↓, s. 405.

[CITEREFMorgała1972102-7] Morgała 1972 ↓, s. 102.

[CITEREFGlass2004287-289-10] Glass 2004 ↓, s. 287-289.

[CITEREFMorgała200338,_41-11] Morgała 2003 ↓, s. 38, 41.

[CITEREFMorgała200341-12] ↑ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g ^h ⁱ ^j ^k ^l ^m ⁿ ^o ^p ^q ^r ^s ^t ^u ^v Morgała 2003 ↓, s. 41.

[CITEREFGlass2004289-13] ↑ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g Glass 2004 ↓, s. 289.

[CITEREFMorgała1972102-103-14] Morgała 1972 ↓, s. 102-103.

[CITEREFMorgała1972103-15] Morgała 1972 ↓, s. 103.

[CITEREFMorgała1972104-16] Morgała 1972 ↓, s. 104.

[CITEREFGlass2004289-290-19] Glass 2004 ↓, s. 289-290.

[:1-24] ↑ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g ^h ⁱ ^j ^k ^l ^m ⁿ ^o ^p ^q ^r ^s ^t ^u ^v ^w ^x ^y ^z ^aa ^ab ^ac ^ad ^ae ^af ^ag ^ah ^ai ^aj ^ak ^al ^am ^an ^ao ^ap ^aq ^ar ^as ^at ^au ^av ^aw ^ax ^ay ^az ^ba ^bb ^bc ^bd ^be ^bf ^bg ^bh ^bi ^bj ^bk ^bl ^bm ^bn ^bo ^bp ^bq ^br ^bs ^bt ^bu ^bv ^bw ^bx ^by ^bz ^ca ^cb ^cc ^cd ^ce ^cf ^cg ^ch ^ci ^cj ^ck ^cl ^cm ^cn ^co ^cp ^cq ^cr ^cs ^ct ^cu obcej produkcji lub konstrukcji, używane przez Wojsko Polskie

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[a]

[b]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[c]

[d]

[15]

[e]

[f]

[g]

[h]

[A]

Myśliwskie	Albatros D.II^[A] Albatros D.III^[A] Albatros D.III (Oef)^[A] Albatros D.V^[A] Ansaldo A.1 Balilla^[A] Ansaldo SVA.5^[A] Blériot-SPAD S.51^[A] Blériot-SPAD S.61^[A] Bristol F.2 Fighter^[A] Fokker D.VII^[A] Fokker D.VIII^[A] Halberstadt C.V^[A] Halberstadt CL.II^[A] Halberstadt CL.IV^[A] Hannover CL.II^[A] Hannover CL.V^[A] Martinsyde F.4^[A] Nieuport 16^[A] Nieuport 17^[A] Nieuport 23^[A] Nieuport 24^[A] Nieuport 27^[A] Pfalz D.XII^[A] PWS-A^[A] PWS-10 PZL P.7 PZL P.11 RAF S.E.5^[A] Sopwith Camel^[A] Sopwith Dolphin^[A] SPAD S.VII^[A] SPAD S.XIII^[A] Wibault 70^[A]
Bombowe	Airco DH.9^[A] Albatros C.X^[A] Albatros C.XII^[A] Breguet 14^[A] Breguet 19^[A] Farman F-68 Goliath^[A] Fokker F.VII^[A] Friedrichshafen G.III^[A] Gotha G.IV^[A] PZL.23 Karaś PZL.37 Łoś Rumpler C.I^[A] LWS-6 Żubr
Samoloty rozpoznawcze i łącznikowe (towarzyszące)	AEG C.IV^[A] Albatros B.II^[A] Albatros C.I^[A] Albatros C.III^[A] Albatros C.V^[A] Albatros C.VII^[A] Albatros C.X^[A] Albatros C.XII^[A] Albatros C.XV^[A] Anatra Anasal^[A] Ansaldo A.300^[A] Ansaldo SVA-9^[A] Aviatik C.III^[A] Breguet 14^[A] Breguet 19^[A] De Havilland DH.60 Moth^[A] DFW C.V^[A] Hannover CL.II^[A] Hansa-Brandenburg C.I^[A] Lloyd C.II^[A] Lloyd C.IV^[A] Lloyd C.V^[A] Lublin R.X Lublin R.XIII LWS-3 Mewa LVG B.I^[A] LVG C.II^[A] LVG C.V^[A] LVG C.VI^[A] Oeffag C.I^[A] Oeffag C.II^[A] Potez XV^[A] Potez XXV^[A] Potez XXVII^[A] PWS-5 PZL Ł.2 Rumpler C.I^[A] Rumpler C.VII^[A] Rumpler C.VIII^[A] RWD-14 Czapla Salmson 2^[A]
Szkolne	Albatros B.I^[A] Albatros B.II^[A] LVG B.I^[A] Bartel BM-4 Bartel BM-5 Hansa-Brandenburg B.I^[A] Caudron G.III^[A] Hanriot H.19^[A] Hanriot H.28 Morane-Saulnier MS.35^[A] PWS-12 PWS-16 PWS-18 PWS-26 Rumpler C.VIII^[A] RWD-8 Lublin R.VIII Lublin R.XIV RWD-17
Szturmowe	Albatros J.I^[A]
Transportowe i sanitarne	Lublin R.XVI LWS-2
Wodnosamoloty	CANT Z.506^[A] CAMS-30^[A] Friedrichshafen FF.33^[A] Friedrichshafen FF.49^[A] Latham 43^[A] LeO H.13^[A] LeO H.135B3^[A] Lublin R.VIII Lublin R.XIII Lübeck-Travemünde F4^[A] Macchi M.9^[A] Schreck FBA-17H^[A]
Balony i sterowce	Parseval-Sigsfeld^[A] Caquot typ R^[A] WBS-Caquot DB^[A] WBS-Caquot N-NN^[A] WBS model 39 WBS Jumping WBS E2 Zodiac VZ-11 Lech^[A] Gwiazda Polski
Samoloty prototypowe	Bartel BM-2 Bartel BM-3 Bartel BM-6 CWL WZ-X Lublin R-XX Nikol A-2 PWS-1 PWS-6 PWS-11 PWS-15 PWS-19 PWS-33 Wyżeł PWS-35 Ogar PWS-40 Junak PZL P.1 PZL P.6 PZL P.8 PZL.12 PZL.38 Wilk PZL.42 PZL.46 Sum PZL.50 Jastrząb
Projekty	Bartel BM-1 CWL WZ-VIII CWL WZ-IX Pteranodon PWS-2 PWS-3bis PWS-20ter/hydro PWS-22 PWS-23 PWS-40 PWS-42 PZL.3 PZL.8 PZL.9 PZL.15 PZL.18 PZL P.28 PZL.39 PZL.45 Sokół PZL.48 Lampart PZL.49 Miś PZL.53 Jastrząb II PZL.54 Ryś PZL.55 PZL.56 Kania PZL Łosoś RWD-22 RWD-25 WBS LOPP (sterowiec)
Produkowane na eksport	PZL P.24 PZL.43