Pieryń

Pieryń (ros. Перы́нь, Pierynʹ, wym. [pʲɪˈrɨnʲ]) – uroczysko w pobliżu Nowogrodu. Przypuszczalnie znajdowało się tu starożytne pogańskie sanktuarium poświęcone słowiańskiemu bogu piorunów Perunowi. W Pieryni znajduje się Skit Pieryński.

Pieryń znajduje się 4 km na południe od Nowogrodu Wielkiego^[1]. Od strony wschodniej uroczysko omywają wody Wołchowa, u samego jego źródła z jeziora Ilmen, a od południowego wschodu wody rzeczki Rakomki(inne języki). Na południowym zachodzie znajduje się Pojezierze Ilmeńskie(inne języki), przez które przepływa Rakomka.

Pieryń jest niewielkim płaskim wzgórzem, które jest otoczone sosnowym zagajnikiem, co wyróżnia go od bezdrzewnych nizin na północy^[1]. Zagajnik został zasadzony pod koniec XIX wieku.

Pierwsza kronika nowogrodzka(inne języki) podaje, że w 980 roku w górnym biegu Wołchowa wojewoda kijowskiego księcia Włodzimierza, Dobrynia, ustanowił posąg Peruna. W 998 r. w związku z przyjęciem chrześcijaństwa Dobrynia wraz z biskupem nowogrodzkim Joachimem zniszczył świątynię, a posąg Peruna ściął i wrzucił do Wołchowa^[2][3] .

 Główny artykuł: Skit Pieryński.

Cerkiew Narodzenia Matki Bożej i budynek z celami mnichów

Wejście do skitu

Później powstał tutaj klasztor i cerkiew Narodzenia Matki Bożej. Pierwsza wzmianka o klasztorze pochodzi z 1386 r. i opisuje jego spalenie podczas zbliżania się wojsk Dymitra Dońskiego. Według tradycji drewniana cerkiew miała zostać wzniesiona w 995 r., lecz według danych archeologicznych, ściany wapienne, płytki i zachowane freski pochodzą z XIII w., około 1220-1230 r. Świątynia została przebudowana w 1828 r., następnie odrestaurowana w latach 1962–1965; wnętrze odrestaurowano także w latach 90. XX w. i na początku XXI w. Cerkiew wpisana jest na listę UNESCO. W klasztorze w 1528 r. zbudowano także cerkiew pod wezwaniem Świętej Trójcy, o którym po raz ostatni wspomina zmianka z 1615 r. Klasztor ucierpiał podczas wojny rosyjsko-szwedzkiej na początku XVII w. Klasztor został zamknięty w 1764 r. i powtórnie otworzony w 1828 r. jako męski skit podległy nowogrodzkiemu monasterowi św. Jerzego, pod wezwaniem Narodzenia Matki Bożej. W 1919 r. został ponownie zamknięty, a znaczna część budynków została rozebrana. W 1991 r. teren skitu przekazano Rosyjskiemu Kościółowi Prawosławnemu, a klasztor został odrodzony jako Pieryński męski skit Narodzenia Matki Bożej^[3] .

Wykopaliska w Pieryni przeprowadzono w 1948 r. (kierownik Aleksandr Miedwiediew(inne języki)) oraz w latach 1951–1952 (kierownik Walentin Siedow(inne języki)). W trakcie prac na szczycie wzgórza odkryto plac o średnicy 21 m, otoczony rowem o szerokości 5–7 m i głębokości do 1 m. Wewnętrzna granica fosy tworzyła niemal idealne koło, natomiast zewnętrzna była nierówna i miała pojedyncze występy, co nadawało obiektowi kształt przypominający 8-płatkową rozetę. Na dnie rowu znaleziono węgiel, a w centrum placu wykryto dół po masywnym słupie. Podobne obiekty odkryto jeszcze w dwóch miejscach^[3] .

Sanktuarium pieryńskie zostało zrekonstruowane przez Siedowa jako okrągły plac o średnicy 21 metrów, położony na wzniesieniu, pośrodku którego stał drewniany posąg Peruna. Wgłębienie zostało zinterpretowane jako jego podstawa o średnicy 65 cm. Na obwodzie tego koła wykopano pierścieniowy rów z 8 łukowatymi występami, które służyły do rozpalania ognisk. Wokół posągu Peruna znajdowały się inne posągi, również otoczone podobnymi rowami^[4][5].

Interpretacja ta zyskała szeroką popularność i znalazła się w literaturze naukowej. Nie jest ona jednak jedyna i niepodważalna. Według niektórych badaczy (Władimir Koniecki(inne języki), Leo Klejn(inne języki) i in.) odkryte obiekty stanowią pozostałości dużych kopców. Odkryte pozostałości sanktuarium przypominają te obserwowane w badaniach dużych wzgórz, gdzie znajdują się podobne fosy ze śladami ognia, a także centralne filary, wokół których wzniesiono same kopce^[6]. Według wyżej wymienionych badaczy, w Pieryni znajdowała się grupa kurhanów, które w pewnym momencie zostały zniszczone (wskazuje na to fakt, że centralny rów został jednorazowo zasypany jednolitym żółtym piaskiem, prawdopodobnie pochodzącym ze zniszczonego kurhanu)^{[7] [8] [9]}.

Rekonstrukcję sanktuarium przygotowaną przez Siedowa skrytykował również archeolog Jewgienij Nosow(inne języki). Jednocześnie uznał on za bezsprzeczne istnienie w Pieryni przedchrześcijańskiego kompleksu kultowo-pogrzebowego^[6].

• Walentin Siedow. Древнерусское языческое святилище в Перыни. „Краткие сообщения Института истории материальной культуры”. 50, s. 92–103, 1953. Moskwa: АН СССР. 
• Walentin Siedow. Новые данные о языческом святилище Перуна (по раскопкам Новгородской экспедиции 1952 г.). „Краткие сообщения Института истории материальной культуры”. 53, s. 105–108, 1954. Moskwa: АН СССР. 
• Перынь. W: Jewgienij Nosow: Великий Новгород. История и культура IX – XVII веков: энциклопедический словарь. Petersburg: Нестор-История, 2007.
• ПЕРЫ́НЬ. [w:] Wielka Encyklopedia Rosyjska. Wersja elektroniczna [on-line]. 2006. [dostęp 2025-09-20]. (ros.).
• WładimirW. Koniecki WładimirW., Некоторые аспекты источниковедения и интерпретации комплекса памятников в Перыни под Новгородом, [w:] Церковная археология: мат-лы Первой Всерос. конф. – Ч. 1: Распространение христианства в Восточной Европе, archeo.ru, Petersburg, Psków 1995 [dostęp 2025-09-20] . typ?{{Cytuj}} Nieznane pola: "strony".
• Michaił Wasiljew: Была ли новгородская Перынь местом официального капища Перуна при князе Владимире? (К обсуждению проблемы). W: Florilegium. К 60-летию Б. Н. Флори. Moskwa: Языки русской культуры, 2000, s. 29–52.
• Lew Klejn: Воскрешение Перуна. К реконструкции славянского язычества. Petersburg.: Евразия, 2004. ISBN 5-8071-0153-7.