Piwniczanka

Piwniczanka – naturalna woda mineralna wydobywana w Piwnicznej-Zdroju z kilkunastu odwiertów. Rozprowadzana przez Zakład Butelkowania Naturalnej Wody Mineralnej Piwniczanka, którego właścicielem jest Spółdzielnia Pracy Piwniczanka.

Historia Piwniczanki jest ściśle związana z uzdrowiskiem w Piwnicznej utworzonym w 1932. Jednak tzw. kwaśne wody znane były dużo wcześniej. Za odkrywcę walorów wód Piwnicznej uznaje się lwowskiego lekarza dr Juliusza Korwina Gąsiorowskiego. W 1885 wykonał on badania wód, stwierdzając ich wysoką wartość profilaktyczną i leczniczą^[1]. Obecnie w Piwnicznej-Zdroju eksploatuje się wody lecznicze; dominującym typem występujących na tym obszarze wód mineralnych są szczawy wodorowęglanowo-wapniowo-magnezowe, żelaziste^[2]. Koncesję na wydobywanie wód leczniczych ze złóż w Piwnicznej-Zdroju, Kokuszce i Łomnicy-Zdroju posiada Spółdzielnia Pracy „Piwniczanka”^[3].

Odwiert „Piwniczanka 1” (P-1) wykonano w 1932 roku. Pierwotnie miał 68,6 m głębokości, a rok później pogłębiono go do 82 metrów^[4]. W 1957 dokonano kolejnego pogłębienia do głębokości 123,2 m. Odwiert P-2 z 1934 roku ma głębokość 90,0 m, a od 1958 roku 177,0 m. Odwiert z 1989 roku ma głębokość 32,0 m. Odwiert P-6 z 1993 roku ma 80,8 m. Odwiert P-7 z 2000 roku ma 160 m przy czym jest wykorzystywany jedynie do ujmowania wody pitej na miejscu. Odwiert P-8 wykonano w 2000 roku, ma 104 m, P-9 w 2001 roku, ma 130, P-11 2002 roku, ma 90 m, a P-14 w 2007 roku, ma 100 m^[5].

Mimo istnienia uzdrowiska przez dłuższy okres nie sprzedawano wody na większą skale. Rozlewnie wybudowano dopiero w latach 1964–1968 w ramach eksperymentu sądeckiego^[4][6]. Pierwsze butelki Piwniczanki zeszły z linii produkcyjnej w czerwcu 1968^[7].

Pierwszym właścicielem marki były Nowosądeckie Zakłady Spożywcze Przemysłu Terenowego w Grybowie^[6] (podległe Powiatowej Radzie Narodowej w Nowym Sączu) przekształcone później w Zakład Butelkowania Wody Mineralnej w Piwnicznej. Później rozlewnią zarządzały Zakłady Piwowarskie w Okocimiu, a od 1977 Wojewódzki Związek Spółdzielni Rolniczych „Samopomoc Chłopska” w Nowym Sączu. W wyniku przemian gospodarczych w 1990 centralne związki spółdzielni, w tym nowosądecka, zostają zlikwidowane. Właścicielem Piwniczanki została założona przez pracowników Spółdzielnia Pracy Piwniczanka^[8].

Ujęcia wód wykorzystywane przez wytwórnię Piwniczanka różnią się mineralizacją. W studni P-14 zawartość substancji rozpuszczonych osiąga wartości 764–978 mg/l, a w studni P-8 5893–7153 mg/l. W odwiercie P-1 waha się w granicach 2239–3970 mg/l. Zmienność wewnątrz ujęć między latami jest nieznaczna^[5].

Według jednego z badań woda z ujęcia „Piwniczanka” ma wysoką ogólną mineralizację 3339 mg/l i średnią zawartość dwutlenku węgla (2736 mg/l). Wśród anionów największy udział miał jon wodorowęglanowy (95,98 mval), podczas gdy jonów siarczanowych stwierdzono 1,04 mval, a chlorkowych 0,41 mval. Wśród kationów dominowały wapń (43,47 mval, 362,3 mg/l) i magnez (32,12 mval, 162,46 mg/l). Mniejsza była zawartość sodu (21,42 mval), a zawartość potasu wynosiła 1,78 mval^[9].

W jednym z badań wód mineralnych sprzedawanych w Polsce wykazano, że skład deklarowany przez producenta może nieco odbiegać od rzeczywistego. W przypadku „Piwniczanki” różnice te zwykle oznaczały mniejszą zawartość zmierzoną wobec deklarowanej. Dla poszczególnych jonów wartości te wynosiły w miligramach na litr: potas: 9,971 wobec 13, sód: 116,6 wobec 133, magnez 82,79 wobec 87, wapń 213,6 wobec 180, a chlorki 11,28 wobec 0^[10]. W innym badaniu stwierdzono wyższą niż deklarowana zawartość siarczanów 39,67 mg/l wobec 32 mg/l^[11]. W wodzie tej stwierdzono również pewną ilość arsenu (0,26–0,68 μg/l), ołowiu (26,8–30,4 μg/l), niklu (ok. 10 μg/l)^[12] i baru (0,748 mg/l)^[13].

Odczyn „Piwniczanki” jest lekko kwaśny, jego pH to 6,41^[11].

Deklarowany skład wody^[14]

Butelkowana „Piwniczanka” spełnia stosowane w Polsce kryteria wody mineralnej. W 2022 roku dotyczyło to wody pozyskiwanej z ujęć P-5, P-6, P-8, P-9, P-11, P-14, P-17 i P-18 ^[15]. Obecnie (informacja z 2026 roku) w sprzedaży znajdują się wody o trzech stopniach nasycenia dwutlenkiem węgla: wysokonasycona (gazowana), średnionasycona (lekko gazowana) i niskonasycona (delikatnie gazowana)^[16]. Na polskim rynku „Piwniczanka” należy do grupy wód mineralnych o najbardziej stabilnym składzie^[13].

Według oceny konsumentów smak „Piwniczanki” jest lekko kwaśny z mineralnym posmakiem^[13].

„Piwniczanka” należała do bardziej znanych marek wody mineralnej w czasach Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej^[17]. W jednej z ankiet, w 2004 roku, „Piwniczanka” znajdowała się na trzecim miejscu (19%) popularności wśród krakowskich konsumentów kupujących wody butelkowane^[18]. W innym badaniu była na szóstym miejscu^[19]. Woda tej marki uzyskała kilka certyfikatów jakości i nagród^[20].