Piękna!

Piękna!

Deilig!

ilustracja wg rysunku Lorenza Frølicha
Autor	Hans Christian Andersen
Typ utworu	baśń literacka
Wydanie oryginalne
Miejsce wydania	Kopenhaga
Język	duński
Data wydania	9 grudnia 1859
Wydawca	C.A. Reitzels(inne języki)
Pierwsze wydanie polskie
Data wydania polskiego	1931
Wydawca	Wydawnictwo Jakuba Mortkowicza
Przekład	Stefania Beylin
Multimedia w Wikimedia Commons

Piękna!, także Cudowna (duń. Deilig!, współ. duń. Dejlig!) – baśń literacka autorstwa Hansa Christiana Andersena, wydana po raz pierwszy w Kopenhadze w grudniu 1859 roku.

Baśń powstała w okresie romantyzmu. Hans Christian Andersen lubił podróżować. Pisał pamiętniki z podróży. Odwiedził Rzym co najmniej trzy razy: od października 1833 do czerwca 1834 roku (dzięki stypendium królewskiemu), na przełomie 1840 i 1841 roku, w 1861 roku (podróż do Neapolu i na Sycylię). Informacje o wizytach znajdują się w wydanych pośmiertnie Dziennikach, powieści Improwizator (z motywami podróżniczymi) oraz w Listach z podróży^[1][2].

Miejscem akcji utworu jest najpierw bliżej nieokreślone miasto na Zelandii, następnie Kopenhaga. Przestrzeń akcji stanowi najpierw dom wdowy, następnie dom rzeźbiarza i jego żon. Główny bohater opisuje odwiedzane przez siebie miejsca we Włoszech, m.in. Rzym i Neapol. W utworze Andersen nawiązał do postaci historycznych: Marcina z Tours, Kaspara Hausera (1812–1833), Bertela Thorvaldsena. Pojawiają się też nawiązania do postaci z mitologii: najada oraz Pigmalion^[3].

Andersenowską baśń „o rzeźbiarzu i jego żonach” opublikowano po raz pierwszy 9 grudnia 1859 roku. Kopenhaskie wydawnictwo C.A. Reitzels(inne języki), stale współpracujące z pisarzem, wydało antologię Nowe baśnie i opowieści. Zbiór czwarty (duń. Nye Eventyr og Historier. Første Række. Fjerde Samling. 1860), w której obok utworu Piękna! znalazły się jeszcze cztery inne baśnie literackie: Kogut na podwórku i kogut na dachu, Pióro i kałamarz, Opowieść z wydm i Umarłe dziecko^[4]. Utwór został wznowiony za życia Andersena 10 grudnia 1870 roku w zbiorze Baśnie i opowieści. Tom trzeci (duń. Eventyr og Historier. Tredie Bind)^[5]. W katalogu dzieł H.C. Andersena autorstwa B.F. Nielsena(inne języki) utwór ma numer 797; identyfikator wg Centrum Hansa Christiana Andersena(inne języki) w Odense – 142^[6].

Baśń Piękna! została przetłumaczona na szereg języków europejskich, m.in. na: angielski, niemiecki, norweski, francuski i rosyjski^[7][8][9].

Pierwsze tłumaczenie baśni na język polski, autorstwa Stefanii Beylin, ukazało się w 1931 roku. Antologię Baśnie w sześciu tomach wydało warszawskie wydawnictwo Jakuba Mortkowicza^[10]. Drugie tłumaczenie z oryginału w języku duńskim opublikowała w 2006 roku andersenolożka Bogusława Sochańska. Trzytomową antologię Baśnie i opowieści wydało poznańskie wydawnictwo Media Rodzina^[11].

Streszczenia dokonano na podstawie wersji duńskiej z wydania z 1860 roku oraz polskiego tłumaczenia B. Sochańskiej.

Rzeźbiarz Alfred, znany i nagradzany, wraca z Włoch do Danii. Odwiedza małe miasto na Zelandii. Cała społeczność wie o jego przyjeździe. Z tej okazji najbogatsza rodzina urządza wielkie przyjęcie dla wszystkich znaczących osób. Mężczyzna opowiada o Włoszech, a goście słuchają go z zachwytem. Najbardziej chłonie jego słowa pewna wdowa, bardzo naiwna i spragniona wiedzy, niczym Kaspar Hauser. Kobieta prosi, by opisał Rzym, a Alfred wspomina o placu z obeliskiem. Wdowa myli słowo „obelisk” z „torfowiskiem”, co wywołuje uśmiechy zebranych. Alfred zwraca jednak uwagę na piękną, milczącą córkę wdowy o wielkich niebieskich oczach. Na pytanie o rodzinę papieża Alfred wyjaśnia, że papież nie ma żony ani dzieci. Następnie opisuje barwy Italii, błękitne góry i morze, porównując je do niebieskich oczu kobiet z północy. Słuchacze wzdychają na myśl o Włoszech i podróżach, powtarzając z zachwytem, że to coś pięknego^[11][12].

Wdowa zapowiada, że po wygranej na loterii wyrusza w podróż do Włoch razem z córką, Alfredem i kilkoma przyjaciółmi. Córka wzdycha cicho, a Alfred przypisuje temu westchnieniu głębokie znaczenie. Rzeźbiarz coraz częściej odwiedza dom wdowy, co wszyscy przypisują jego zainteresowaniu córką. Dziewczyna ma na imię Kala, od Karen Malene. Alfred coraz bardziej się w niej rozkochuje. Opowiada z zapałem o Neapolu, Wezuwiuszu i jego erupcjach, pokazując barwne ilustracje. Wdowa reaguje z przerażeniem na opisy zniszczonych miast, takich jak Pompeje i Herkulanum. Artysta pokazuje własny szkic erupcji, który matka mylnie interpretuje jako biały wybuch. Alfred i Kala zaręczają się, a wdowa z dumą rozgłasza nowinę wśród znajomych. Rzeźbiarz tworzy popiersia Kali i przyszłej teściowej oraz wyjaśnia im hierarchię natury i rolę rzeźbiarza w ukazywaniu piękna ducha w formie^[11][12].

Po zaręczynach nadchodzi wesele. Teściowa ustawia w domu popiersie Thorvaldsena jako symbolicznego gościa. Młodzi przenoszą się do Kopenhagi, a teściowa jedzie z nimi, by prowadzić dom. Kala żyje jak w „domku dla lalek”, a Alfred przyjmuje wszystko bezkrytycznie, ulega czarowi formy i nie dostrzega treści, co okazuje się poważnym niebezpieczeństwem w małżeństwie. W towarzystwie najbardziej męczy go banalność rozmów żony i teściowej. Małżonkowie często siedzą trzymając się za ręce, mało rozmawiają. Potrzebny powiew świeżości przynosi wizyta Zofii. Młodzi z matką Kali spędzają rok we Włoszech^[11][12].

Po powrocie wdowa krytykuje włoskie jedzenie. Kala jest ciągle wyczerpana podróżą. Znowu pojawia się w ich życiu Zofia. Zna się na prowadzeniu domu i sztuce. Gdy Kala choruje i słabnie, Zofia staje na wysokości zadania. Kala umiera. Alfred i teściowa pogrążają się w żałobie i długo noszą czarne stroje. W końcu Alfred znajduje pociechę po zmarłej żonie w Zofii, którą poślubia. Porównuje swoją pierwszą miłość do mitu Pigmaliona i ożywionej rzeźby. Wyznaje, że dopiero w Zofii odnajduje prawdziwie pokrewną duszę i wyższe, duchowe piękno. Zofia uważa, że jego słowa są bezlitosne i niechrześcijańskie^[11][12].

• Rękopis baśni (duń.)
• „Cudowna” (audiobook) na YouTube