Platynotypia

Platynotypia (ang. platinotype, platinum print) – monochromatyczna, historyczna technika fotograficzna z grupy procesów szlachetnych, w której obraz tworzony jest z wykorzystaniem światłoczułych właściwości soli żelaza oraz soli platyny lub palladu. Technika ta pozwala na uzyskanie odbitek stykowych o wyjątkowej rozpiętości tonalnej, absolutnie matowej powierzchni oraz najwyższej trwałości archiwalnej, ograniczającej się jedynie do żywotności samego nośnika papierowego^[1].

Historia

Zasady działania platynotypii zostały opracowane w 1873 roku przez Williama Willisa. Technika ta zyskała ogromną popularność na przełomie XIX i XX wieku wśród fotografów nurtu piktorializmu, ceniących ją za niezwykłą estetykę i subtelne oddanie detali w światłach i cieniach. Złoty wiek platynotypii zakończył się wraz z wybuchem I wojny światowej, kiedy to platyna stała się surowcem strategicznym, a jej koszty drastycznie wzrosły, zmuszając fotografów do poszukiwania tańszych alternatyw opartych na solach srebra^[2].

Proces i technologia

Platynotypia jest procesem w pełni stykowym, co oznacza, że negatyw musi mieć format docelowej odbitki. Na powleczony odpowiednią emulsją papier nie naświetla się obrazu przez powiększalnik, lecz bezpośrednio styka się go z naświetlanym materiałem pod źródłem promieniowania ultrafioletowego (UV)^{[potrzebny przypis]}.

Współczesny proces tworzenia odbitki platynowej (często modyfikowany dodatkiem palladu) opiera się na zjawisku redukcji soli żelaza(III) do żelaza(II) pod wpływem światła UV. Nowoczesne kompendia naukowe wyróżniają głównie proces printing-out (wywoływanie bezpośrednie), który pozwala na wyższą kontrolę nad wilgotnością papieru i precyzyjne sterowanie kontrastem oraz tonalnością obrazu bez konieczności stosowania agresywnych wywoływaczy chemicznych^[1]. Odpowiednia organizacja współczesnej pracowni (tzw. ciemni) do platynotypii wymaga ścisłej kontroli wilgotności oraz dostępu do bezpiecznych źródeł naświetlania UV^[3].

Mieszanie soli platyny i palladu

Współczesna praktyka rzadko opiera się na użyciu wyłącznie czystej platyny, znacznie częściej stosuje się mieszanki roztworów soli platyny i palladu. Proporcje tych dwóch metali pozwalają twórcy na precyzyjną kalibrację zarówno odcienia (temperatury barwowej) obrazu, jak i jego krzywej kontrastu. Jak wskazuje Christopher James, czysta platyna generuje obraz o chłodnym, neutralnie czarnym odcieniu i stosunkowo wysokim kontraście, podczas gdy użycie samego palladu daje tony znacznie cieplejsze (wpadające w głębokie brązy) oraz łagodniejsze przejścia w światłach^[4]. Z kolei Dick Arentz w swoich badaniach nad krzywymi densytometrycznymi podkreśla, że odpowiednie zbalansowanie obu substancji pozwala zniwelować ich indywidualne ograniczenia chemiczne – dodatek palladu ułatwia wypłukiwanie resztek soli żelaza z papieru, natomiast domieszka platyny zapobiega nadmiernemu „spłaszczeniu” (odwróceniu, ang. solarization) głębokich cieni, które bywa problematyczne przy pracy z samym palladem^[5].

Charakterystyka obrazu

Odbitka w technice platynotypii wyróżnia się na tle tradycyjnej fotografii srebrowej kilkoma kluczowymi cechami^{[potrzebny przypis]}:

Struktura nośnika: Drobiny metalu (platyny/palladu) osadzają się bezpośrednio we włóknach papieru bawełnianego, a nie w warstwie spoiwa (jak np. żelatyna w papierach srebrowych). Daje to obraz całkowicie matowy, pozbawiony refleksów świetlnych.
Rozpiętość tonalna: Proces charakteryzuje się niezwykle długą krzywą tonalną, co pozwala na reprodukcję detali zarówno w głębokich cieniach, jak i w najjaśniejszych partiach obrazu, znacznie przewyższając pod tym względem papiery srebrowo-żelatynowe.
Trwałość archiwalna: Platyna i pallad są metalami szlachetnymi, niezwykle odpornymi na utlenianie i degradację chemiczną. Trwałość prawidłowo wypłukanej odbitki jest równoznaczna z trwałością samego papieru, na którym została wykonana.

Platynotypia w Polsce i współcześnie

Mimo skomplikowania procesu i wysokich kosztów materiałów, platynotypia przeżywa współcześnie renesans jako technika alternatywna. W Polsce jednym z najważniejszych współczesnych projektów zrealizowanych w całości w tej technice jest monograficzny album Platinum autorstwa Wacława Wantucha. Publikacja ta stanowi wybitne studium przypadku, udowadniające przydatność tego historycznego procesu w nowoczesnej fotografii aktu i portretu, gdzie liczy się najwyższa jakość odwzorowania półtonów ludzkiego ciała^[6].

Przypisy

↑ ^a ^b Malde, Pradip i Ware, Mike. Platinotype: Making Photographs in Platinum and Palladium with the Contemporary Printing-out Process. London: Routledge, 2021. ISBN 978-0367415952.
↑ London, Barbara, Upton, John i Stone, Jim. Almanach fotografii. Tłum. M. J. Fecć. Gliwice: Helion, 2011. ISBN 978-83-246-3023-3.
↑ Reed, Martin i Jones, Sarah. Setting Up a Personal Darkroom: Historic Photographic Processes. London: Routledge, 2003. ISBN 978-1138431416.
↑ James, Christopher. The Book of Alternative Photographic Processes. Wyd. 3. Boston: Cengage Learning, 2015, s. 420-425. ISBN 978-1285089317.
↑ Arentz, Dick. Platinum and Palladium Printing. Wyd. 2. Oxford: Focal Press, 2004, s. 91-95. ISBN 978-0240806067.
↑ Wantuch, Wacław. Platinum. Olszanica: Wydawnictwo Bosz, 2016. ISBN 978-83-7576-286-0.

[malde-1] Malde, Pradip i Ware, Mike. Platinotype: Making Photographs in Platinum and Palladium with the Contemporary Printing-out Process. London: Routledge, 2021. ISBN 978-0367415952.

[2] London, Barbara, Upton, John i Stone, Jim. Almanach fotografii. Tłum. M. J. Fecć. Gliwice: Helion, 2011. ISBN 978-83-246-3023-3.

[3] Reed, Martin i Jones, Sarah. Setting Up a Personal Darkroom: Historic Photographic Processes. London: Routledge, 2003. ISBN 978-1138431416.

[4] James, Christopher. The Book of Alternative Photographic Processes. Wyd. 3. Boston: Cengage Learning, 2015, s. 420-425. ISBN 978-1285089317.

[5] Arentz, Dick. Platinum and Palladium Printing. Wyd. 2. Oxford: Focal Press, 2004, s. 91-95. ISBN 978-0240806067.

[6] Wantuch, Wacław. Platinum. Olszanica: Wydawnictwo Bosz, 2016. ISBN 978-83-7576-286-0.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]