Porta Pia

Ten artykuł dotyczy bramy w Rzymie. Zobacz też: bramy w Ankonie.

Porta Pia

Fasada wewnętrzna bramy Porta Pia (od strony miasta)
Państwo	Włochy
Miejscowość	Rzym
Typ budynku	brama miejska
Styl architektoniczny	renesansowy, neoklasycystyczny
Architekt	Michał Anioł, Giacomo Del Duca, Virginio Vespignani
Fundator	Pius IV
Rozpoczęcie budowy	1561
Ukończenie budowy	1565 (przebudowa 1853–1869)
Położenie na mapie Rzymu Porta Pia
Położenie na mapie Włoch Porta Pia
Położenie na mapie Lacjum Porta Pia
41°54′33″N 12°30′04″E/41,909167 12,501111
Multimedia w Wikimedia Commons

Porta Pia – jedna z bram miejskich w Murach Aureliana w północnej części Rzymu. Jest to jedno z ostatnich dzieł Michała Anioła, w którym artysta, wówczas już w podeszłym wieku, rozmieścił elementy architektoniczne w bardzo nowatorski sposób. Konstrukcja łączy w sobie surowe elementy obronne z monumentalną architekturą reprezentacyjną, wykorzystując klasyczną cegłę i trawertyn^[1].

Położona w dzielnicy Nomentano, u szczytu nowo wytyczonej niegdyś ulicy Via Pia, brama znana jest przede wszystkim z wydarzenia z okresu Risorgimento, jakim było zdobycie Rzymu 20 września 1870 roku. Tego dnia odcinek murów przylegający do bramy stał się miejscem walk między wojskami Królestwa Włoch a siłami Państwa Kościelnego. Bitwa ta oznaczała upadek Państwa Kościelnego i aneksję Rzymu do Włoch, które w ten sposób mogły zakończyć proces jednoczenia kraju. Miejsce słynnego wyłomu w murach (tzw. breccia di Porta Pia) do dziś oznaczone jest pamiątkową tablicą i stanowi ważny punkt na historycznej mapie miasta^[2].

Budowa bramy została zlecona przez papieża Piusa IV (od którego pochodzi jej nazwa) w ramach obywatelskich ulepszeń miasta, w celu zastąpienia pobliskiej bramy Porta Nomentana, położonej kilkaset metrów na południe, która została następnie zamurowana. Zastąpienie to okazało się konieczne z powodu nowego układu urbanistycznego okolicy, który doprowadził do przesunięcia linii starożytnej Porta Nomentana w stosunku do ulicy o tej samej nazwie, która przez nią przebiegała. Realizacja nowej bramy wpisywała się w zakrojony na szeroką skalę plan urbanistycznej i obronnej odnowy tej części Rzymu, zainicjowany przez kurię rzymską^[3].

Michał Anioł otrzymał zadanie realizacji tego dzieła i, jak podaje Vasari, przedstawił papieżowi trzy różne projekty, „wszystkie ekstrawaganckie i przepiękne”; papież jednak (być może nieprzekonany do pewnych detali) bardziej pragmatycznie zdecydował się na najtańszy w realizacji^[4]. Budowa została sfinansowana przez florenckiego bankiera Pierantonia Bandiniego, który udzielił pożyczki na prośbę Kamery Apostolskiej^[5]. Prace rozpoczęły się w 1561 roku i zostały zakończone w 1565 roku^[4]. Ponieważ artysta zmarł w 1564 roku, na krótko przed ukończeniem prac, dzieło zostało doprowadzone do końca przez Giacomo Del Duca (który był asystentem przy projekcie od 1562 roku), późniejszego twórcę pobliskiej bramy Porta San Giovanni^[6]. Ostateczny koszt przedsięwzięcia okazał się wyższy niż pierwotnie zakładano ze względu na liczne zmiany w detalu architektonicznym na etapie wykonawczym^[7].

Większość ekspertów uważa, że główne zainteresowanie Michała Anioła skupiało się bardziej na teatralno-malarskim aspekcie bramy – stworzeniu malowniczej i dramatycznej fasady – by spełniała ona ważną, symboliczną funkcję wjazdu do Rzymu, niż na jej funkcji stricte obronnej. Znajduje się ona bowiem na końcu ulicy Pia (strada Pia), która powielała przebieg starożytnej „Alta Semita”, a następnie przechodziła we współczesną Via XX Settembre, wieńcząc imponującą fasadą frontową bardzo długą, prostą arterię, zaczynającą się aż przy Kwirynale. W celu uzyskania potężniejszego efektu scenicznego brama była nieco cofnięta w stosunku do linii murów, z którymi łączyła się dwoma ukośnymi bocznymi odcinkami, zwieńczonymi takim samym blankowaniem jak brama. Posiadała początkowo tylko jedną arkadę i główną, bogatą fasadę zwróconą do wewnątrz miasta, podczas gdy na zewnątrz prezentowała się jedynie jako proste, ceglane przejście sklepione. Taka dysproporcja między stronami bramy miała wyrażać nadrzędność prestiżu miasta nad funkcją obronną murów^[8].

Trzy rysunki przedstawione przez Michała Anioła nie zachowały się do naszych czasów (z wyjątkiem kilku szkiców detali)^[9] i nie ma pewności, czy dzieło zostało faktycznie zrealizowane ściśle z pierwotnym projektem. Niemałą rolę w zdefiniowaniu ostatecznego wyglądu dzieła odegrali asystenci Buonarrotiego, który miał wówczas osiemdziesiąt pięć lat i prawdopodobnie nie był w stanie śledzić prac z właściwą mu drobiazgowością^[10]. Jest zatem bardzo prawdopodobne, że oryginalny projekt uległ zmianom. Można to wywnioskować z pamiątkowego medalu z brązu, wybitego w 1561 roku przez Giana Federica Bonzagnę z okazji rozpoczęcia prac^[11], oraz z ryciny Bartolomea Faletiego z 1568 roku, na których Porta Pia ma wygląd dość znacznie różniący się od obecnego^[10]. Kwestii tej nie da się jednak jednoznacznie wyjaśnić, ponieważ już około czterdzieści lat po wzniesieniu bramy, ówczesne mapy topograficzne Rzymu przedstawiają ją niemal jako ruinę: być może w wyniku uderzenia pioruna jej attyka uległa poważnemu uszkodzeniu i w takim stanie brama pozostawała aż do renowacji w XIX wieku^[12]. Historycy sztuki spekulują również, że na wczesną destrukcję attyki mogły wpłynąć także niedociągnięcia konstrukcyjne wynikające z braku stałego nadzoru autora nad budową^[13].

Dekoracje wewnętrzne po bokach bramy przypominają miednicę otoczoną ręcznikiem. Legenda głosi, że jest to żart artysty, który w ten sposób chciał przypomnieć o pochodzeniu papieża Piusa IV. Urodzony jako Giovanni Angelo Medici, nie wywodził się on bowiem ze słynnych florenckich Medyceuszy, lecz z mediolańskiej gałęzi Medici di Marignano – rodziny rzekomo wywodzącej się od balwierzy (cyrulików). Ponadto, pod prawym oknem fasady wyrzeźbiono drwiącego maszkrona (w którym lud rzymski chciał widzieć samego Michała Anioła), podczas gdy pod drugim oknem znajduje się ledwie naszkicowany blok kamienny. Ryciny sporządzone do 1577 roku przedstawiają też wieżę po zewnętrznej stronie bramy, która w późniejszych latach pojawia się już jako ścięta; istnieją wątpliwości, czy zawaliła się ona samoistnie, czy też zrezygnowano z niej ze względów architektonicznych. Niektóre nowożytne ekspertyzy architektoniczne wskazują, że fundamenty nie były przygotowane na pełną wysokość zaplanowanej przez artystę wieży^[14].

Druga arkada została otwarta około 1575 roku w celu ułatwienia ruchu ulicznego, który znacznie wzrósł po zamknięciu pobliskiej bramy Nomentana, o czym dokładnie informuje inskrypcja znajdująca się na środkowym przęśle^[15]:

Prace te odzwierciedlały rosnące znaczenie szlaków komunikacyjno-handlowych wkraczających do Wiecznego Miasta ze strony północno-wschodniej^[16].

Brama pozostawała w stanie półruiny przez blisko dwieście pięćdziesiąt lat. Trzeba było uderzenia drugiego pioruna w 1851 roku, aby skłonić papieża Piusa IX do decyzji o odrestaurowaniu budowli. Prace rozpoczęły się w 1853 roku i trwały do 1869 roku, a nadzorował je architekt Virginio Vespignani. W trakcie tych prac wzniesiono również budynki po prawej i po lewej stronie bramy oraz wewnętrzny dziedziniec, a przede wszystkim ukończono i zamknięto zewnętrzną fasadę w stylu neoklasycystycznym (zainspirowaną grawerunkami z XVI wieku). Została ona ozdobiona posągami (każdy z nich oskrzydlony dwiema kolumnami) dwóch świętych męczenników: dziewicy św. Agnieszki i papieża św. Aleksandra, które Vespignani umieścił w niszach. W ten sposób Pius IX chciał upamiętnić ocalenie z niebezpieczeństwa, w jakim znalazł się podczas zawalenia się sali audiencyjnej w pobliskim klasztorze św. Agnieszki, który odwiedzał 12 kwietnia 1855 roku. Konserwacja przywróciła bramie monumentalny, jednolity wygląd, zabezpieczając tym samym zabytkową substancję murów na kolejne pokolenia^[17]. Nad zewnętrznym przęsłem bramy umieszczono długą inskrypcję^[18]:

20 września 1870 roku, podczas zdobywania Rzymu, Porta Pia była jednym z punktów w Murach Aureliana, które zostały zaatakowane przez wojska włoskie próbujące przełamać obronę miasta. To właśnie zaledwie kilkadziesiąt metrów od niej, w wyniku ostrzału artyleryjskiego, mury ustąpiły (wydarzenie to przeszło do historii jako wyłom w Porta Pia), co pozwoliło żołnierzom formacji bersalierów wtargnąć do miasta, zająć Rzym i przyłączyć go do nowo powstałego Królestwa Włoch. W czasie walk brama uległa zniszczeniom, a posągi świętych zostały poważnie uszkodzone (ostatecznie przywrócono je na miejsce dopiero po podpisaniu konkordatu w 1929 roku)^[19]. Z perspektywy militarnej wyłom w murach na stałe odmienił funkcjonalność Porta Pia, odbierając jej resztki znaczenia obronnego, a nadając niemal wyłącznie charakter narodowego pomnika Włoch^[20].

11 września 1926 roku w okolicach bramy Porta Pia włoski działacz antyfaszystowski Gino Lucetti rzucił bombę w kierunku samochodu przewożącego Benita Mussoliniego, jednak zamach ten zakończył się niepowodzeniem. Wydarzenie to odbiło się echem w całej Europie, przyciągając na nowo uwagę opinii publicznej do rejonu Porta Pia^[21].

W 1931 roku budynki wchodzące w skład bramy, które przez długi czas służyły jako urząd celny, stały się siedzibą Muzeum Historycznego Bersalierów. Wewnątrz dziedzińca znajduje się monumentalny grobowiec Enrico Totiego oraz popiersia m.in. Alessandro La Marmory. Naprzeciwko bramy w 1932 roku wzniesiono, na zlecenie Mussoliniego, masywny pomnik Pomnik Bersaliera, wykonany przez rzeźbiarza Publio Morbiducciego^[22]. Muzeum i pomnik z powodzeniem funkcjonują do dzisiaj, podtrzymując patriotycznego ducha bersalierów i udostępniając zwiedzającym bogate zbiory artefaktów wojskowych z okresu zjednoczenia Włoch^[23].

• Bersalierzy
• Państwo Kościelne
• Michał Anioł
• Mury Aureliana
• Zdobycie Rzymu
• Królestwo Włoch (1861–1946)

• Mauro Quercioli, Le mura e le porte di Roma, Rzym, Newton Compton Editori, 2005.
• Laura G. Cozzi, Le porte di Roma, Rzym, Franco Spinosi Editore, 1968.
• Pietro Ruschi (red.), Michelangelo architetto nei disegni di casa Buonarroti, Silvana Editoriale, 2011, ISBN 978-88-366-1973-3.
• Mauro Lucentini, The Rome Guide: Step by Step through History's Greatest City, Interlink, 2012, ISBN 978-1-62371-008-8.
• Armando Bussi, De Porta Pia, Albatros, 2025, ISBN 979-12-236-0405-2.