Prawec (komputer)

Komputer Prawec-82

Prawec (cyrylicą Правец, także PRAVEC, ang. Pravetz) – marka bułgarskich komputerów osobistych składanych w miasteczku Prawec w obwodzie sofijskim z bułgarskich i importowanych komponentów. Składała się z dwóch serii, opartych na procesorach 8-bitowych (najczęściej na bazie architektury Apple II) oraz 16-bitowych (architektura IBM PC). Seryjnie produkowane w latach 80. i 90. XX wieku, komputery Prawec popularyzowały informatykę w Bułgarii trafiając do domów i klubów komputerowych, a także w krajach eksportu, w tym w ZSRR.

Historia

W latach 70. XX wieku Bułgaria rozwinęła przemysł elektroniczny dzięki przekazaniu jej przez RWPG roli koordynatora w produkcji i rozwoju robotów przemysłowych w bloku wschodnim. Praca nad komputerem osobistym rozpoczęła się w 1978 (lub 1979) roku. Pierwszy komputer pod nazwą IMKO-1 (od Indywidualny MikroKOmputer), wzorowany na Apple II i wyprodukowany pod kierownictwem Iwana Marangozowa w Instytucie Cybernetyki Technicznej i Robotyki (Институт по Техническа Кибернетика и Роботика) Bułgarskiej Akademii Nauk, zaprezentowano w roku 1980[1][2]. W 1980 roku wyprodukowano jedynie trzy sztuki IMKO-1, zaś w następnym roku kolejne pięćdziesiąt. W 1982 roku wytworzono kolejną wersję, IMKO-2, na bazie której ruszyła produkcja masowa w 1983 roku. W 1984 roku ruszyła produkcja komputerów profesjonalnych Prawec-16[3][4]. Udało się ją rozwinąć pomimo embarga CoCom na dostawę pewnych komponentów technicznych z krajów zachodnich do Europy wschodniej, które Bułgarom udawało się omijać znajdując chętnych eksporterów[5].

Produkcję seryjną komputera rozwijającego projekt IMKO-2, już pod nazwą Prawec-82, umieszczono w miasteczku Prawec (od którego komputery wzięły nazwę), miejscu urodzin bułgarskiego komunistycznego przywódcy Todora Żiwkowa[3][6]. Produkcja urządzeń peryferyjnych i części komponentów odbywała się w licznych bułgarskich zakładach: m.in. w Starej Zagorze (DZU – największy producent dysków w krajach RWPG, działający też po upadku ZSRR[7][8]), Pazardżiku, Płowdiw, a w zakładach analitycznych w Michajłowgradzie (obecnie Montana) produkowano monitory[3].

W 1984 roku osiągnięto produkcję 5 tysięcy egzemplarzy rocznie i planowano 12 tysięcy komputerów w roku kolejnym[1]. Po krótkiej przerwie w 1985 roku nastąpił okres prędkiego wprowadzania kolejnych modeli, produkowanych w dużej mierze na eksport, przede wszystkim do ZSRR. Planowano wówczas produkcję 100 000 komputerów rocznie, którego to poziomu jednak nigdy nie osiągnięto – w szczycie produkcji Bułgaria miała wytwarzać 60 000 komputerów rocznie (co miało stanowić 40% produkcji całego bloku wschodniego), przy udziale ponad 300 000 zatrudnionych w bułgarskim przemyśle elektronicznym i całej jego produkcji wartej ponad 8 mld rubli rocznie[3].

Komputery Prawec przyczyniły się do popularyzacji informatyki w Bułgarii: pierwszy klub komputerowy wyposażony w komputery Prawec-82 powstał w drugiej połowie 1984 roku w Sofii, a już w pierwszym miesiącach kolejnego roku w Bułgarii znajdowało się 28 takich klubów, a 350 było w budowie. W 1986 roku w klubach korzystano już z 1500 komputerów Prawec-82, a w Bułgarii tworzono gry i inne oprogramowanie. W 1987 roku działało 530 klubów o różnej wielkości[6.1].

Modele

Domowy komputer 8-bitowy Prawec-8D z instrukcją obsługi
Model dwuprocesorowy Prawec-8M

Komputery 8-bitowe

Kompatybilne z Apple II

Komputer Prawec-82 w sali szkolnej w Rosji
  • Prawec-82: trzeci bułgarski mikrokomputer, pierwszy masowo produkowany (od 1983 do 1986 roku). Rozwinięcie IMKO-2. Procesor Synertek 6502 1MHz. 48 kB RAM rozszerzalne do 64 kB, 12 kB ROM. Analog Apple II Plus[4][11].
  • IMKO-3: produkowany w 1984 roku, procesor SM 600 (CM600, odpowiednik R6502). 64 kB RAM i 8 kB ROM[12].
  • Prawec 8M: komputer o przeznaczeniu wojskowym. Dwa procesory: SM 630 (CM630, bułgarski klon 6502 taktowany częstotliwością 1,018 MHz – a także Z80A taktowany 4MHz). 64 kB DRAM oraz 16 kB ROM. Mógł pracować z systemem operacyjnym CP/M[10][9].
  • Prawec 8A: produkowany w latach 1986–1988. Procesor SM 630, pamięć 64 kB rozszerzalna do 1 MB (1080 kB), dostępna w 64 kB oknach, 16 kB ROM. Jedna lub dwie stacje dyskietek 5,25 cala. Tryby tekstowe (40x24, przy 128 kB RAM 80x24) i graficzne (40x48, 80x48 przy 128 kB RAM; 280x192, 560x192 przy 128 kB RAM). Dwa różne warianty klawiatury[9][13][14].
  • Prawec 8E: model przemysłowy z 1985 roku oparty na Prawec-82, wzbogacony o pewne rozszerzenia pamięci. 64 kB RAM, 16 kB ROM. Analog Apple IIe[9][4][14].
  • Prawec 8C: rozwinięta wersja modelu Prawec 8A, produkowana w latach 1989–1994. Wycofano gniazdo rozszerzeń pamięci RAM, w zamian integrując z płytą główną dodatkowe 64kB RAM co dawało zintegrowane 128 kB RAM bez możliwości rozszerzenia. Model fabrycznie wyposażono w wiele dodatkowych kart rozszerzeń, m.in. kontroler dyskietek, kontroler portu RS-232, portu równoległego oraz 80-kolumnowej karty graficznej – z tego powodu mimo gęstszego upakowania komponentów posiadał tylko 3 wolne gniazda rozszerzeń. Popularna wersja w domach i szkołach na początku lat 90.[15][16]
  • Prawec 8S: produkowany w latach 1990–1994. Procesor SM 630, 128 kB RAM rozszerzalne do 1 MB, 16 kB ROM, 1 lub 2 stacje dyskietek 5,25 cala, kontroler dysku twardego. Praca z DOS. Wyprodukowano niewielką liczbę egzemplarzy[17].

Niekompatybilny z Apple II

  • Prawec 8D: produkowany w latach 1985–1992 komputer o przeznaczeniu domowym (stąd „D” w nazwie). Kompatybilny z Oric-1 i Oric Atmos zaprojektowanych przez brytyjskie przedsiębiorstwo Tangerine Computer Systems Ltd. Procesor 6502 taktowany 1 MHz. 48 kB RAM, 16 kB ROM. Magnetofon kasetowy, możliwość podłączenia stacji dyskietek. Wyświetlacz: tryb tekstowy 40x28 (8 kolorów), tryb graficzny 240x200 (8 kolorów + 3 linie tekstowe). Model tańszy od pozostałych, przeznaczony do podłączenia do telewizora[18].

Komputery 16-bitowe

  • IMKO-4: komputer 16-bitowy opracowany w 1984 roku. Procesor Intel 8088, 256-512 kB RAM i 16 kB ROM[1][12].
  • Prawec-16: oparty na IMKO-4 analog wprowadzonej rok wcześniej architektury IBM PC/XT. Produkowany od 1984 do 1988 roku. Procesor Intel 8088 4,77 MHz, 256 lub 512 kB RAM (rozszerzalne do 640 kB), 64 kB ROM z wbudowanym BASIC ładowanym do pamięci przy braku systemu operacyjnego. Dysk twardy 5, 10 lub 20 MB. Tryb graficzny 320x200 lub 640x200 CGA. Najmocniejszy komputer 16-bitowy produkowany w 1984 roku w Prawcu[12][19][20][21].
  • Prawec-16A: 8088 4,77MHz, bez ROM z BASIC, stacja dyskietek, 5MB dysk twardy[20][21][22].
  • Prawec 16H: procesor NEC V20 8 MHz (zgodny z 8088, lecz od niego szybszy), stacje dyskietek 5,25 cala i 3,5 cala, 20 MB dysk twardy[3][21][23].
  • Prawec 16E/ES (także IZOT-1839): produkowane od 1988 roku. Procesor NEC V20 8 MHz (zgodny z 8088, lecz od niego szybszy), 640 kB RAM (wg innego źródła 1 MB RAM), 20 MB dysk twardy[24][21].
  • Prawec 16T (jak Turbo): procesor 8088 10 MHz, dwie stacje dyskietek, 20 MB HDD[22][21].
  • Prawec 16S[22]
  • Prawec 286: produkowany od 1988 roku, procesor Intel 80286[22].

Komputery 32-bitowe

Reaktywacja marki

W 2014 roku wyszedł ultrabook pod marką Prawec-64M. Komputer wyposażony w 14-calowy ekran oferowano z różnymi procesorami Intela i dyskami SSD[26][27]. Obok ultrabooka pod marką Prawec sprzedawano też smartfony. W 2018 roku autor reaktywacji marki Bojko Wuczew wystawił firmę na sprzedaż deklarując poszukiwania większego inwestora[28].

Przypisy

  1. ↑ a b c Komputerowa furia – korespondencja z Bułgarii, [w:] W bratnich krajach, „Bajtek” (3), idn.org.pl, listopad 1985 [dostęp 2020-04-12].
  2. ↑ Милена Димитрова, Златните десятилетия на българската електроника, TRUD Publishers, 2008, s. 246, ISBN 978-954-528-845-6 [dostęp 2020-04-12] (bułg.).
  3. ↑ a b c d e История на компютрите Правец [online], www.pravetz.info [dostęp 2020-04-12] (bułg.).
  4. ↑ a b c d Pravetz Computers – History [online], www.pravetz.bg [dostęp 2020-04-12].
  5. ↑ Misha Glenny, New Scientist, „Pierestroika and the personal computer”, 117, Reed Business Information, 11 lutego 1988, s. 28–29 [dostęp 2020-04-13] (ang.).
  6. ↑ Victor Petrov, A Cyber-Socialism at Home and Abroad: Bulgarian Modernisation, Computers, and the World, 1967-1989, 2017, DOI: 10.7916/d8057tgm [dostęp 2020-10-14] (ang.).
    1. ↑ S. 360–362.
  7. ↑ Napędy dysków z Bułgarii [online], Computerworld, 9 listopada 1992 [dostęp 2020-10-14] (pol.).
  8. ↑ Jim Porter, Oral History of Bisser Dimitrov, Mountain View, California: Computer History Museum, 2006.
  9. ↑ a b c d e Early Home Computers, PediaPress, 2008 [dostęp 2020-04-12] (ang.).
  10. ↑ a b Chris Koch, Introduction to Information Technology, Scientific e-Resources, 14 listopada 2018, s. 80, ISBN 978-1-83947-240-4 [dostęp 2020-04-12] (ang.).
  11. ↑ Правец 82 [online], www.pravetz.info [dostęp 2020-04-13] (bułg.).
  12. ↑ a b c PETÊR BROCZRÔ, Produkcja mikrokomputerów w 1984 r. w krajach RWPG, „Informatyka”, 20 (8), 1985 [dostęp 2020-04-12].
  13. ↑ Правец 8А [online], www.pravetz.info [dostęp 2020-04-12] (bułg.).
  14. ↑ a b Michael Starr, Craig Chapple, VINTROPEDIA – Vintage Computer and Retro Console Price Guide 2009, Lulu.com, 9 lipca 2008, s. 55, ISBN 978-1-4092-1277-5 [dostęp 2020-04-13] (ang.).
  15. ↑ Правец 8C [online], www.pravetz.info [dostęp 2020-04-12] (bułg.).
  16. ↑ HCM: East-European Home-Computer ... [online], www.homecomputer.de [dostęp 2020-10-14] (ang.).
  17. ↑ Правец 8S [online], www.pravetz.info [dostęp 2020-04-12].
  18. ↑ Правец 8Д [online], www.pravetz.info [dostęp 2020-04-12] (bułg.).
  19. ↑ Правец 16 [online], www.pravetz.info [dostęp 2020-04-12].
  20. ↑ a b Pravetz and Puldin – The first serial produced 8 / 16 bit Bulgarian Computers – Retro Computing in Bulgaria [online], www.pc-freak.net/blog/, 16 marca 2008 [dostęp 2020-04-12].
  21. ↑ a b c d e Gépismertető- A keleti blokk- Bulgária II. [online], RetEmu, 1 listopada 2015 [dostęp 2020-09-30] (węg.).
  22. ↑ a b c d Дънни платки, видеокарти и още платки за компютри Правец [online], SANDACITE BG, 16 grudnia 2019 [dostęp 2020-04-12] (bułg.).
  23. ↑ Списание на Българската академия на науките, t. 34, Българска академия на науките: Изд-во на Българската академия на науките, 1988 [dostęp 2020-09-30] (bułg.).
  24. ↑ Правец 16 E/ES [online], www.pravetz.info [dostęp 2020-04-12] (bułg.).
  25. ↑ Запознайте се с тайнствения компютър Правец 386 от 1989 г.! [online], 18 grudnia 2019 [dostęp 2020-04-12] (bułg.).
  26. ↑ Pravetz Computers [online], www.pravetz.bg [dostęp 2020-04-12].
  27. ↑ l, Лаптопът Правец 64M вече може да бъде поръчан на цени от 1094 лв. [online], nixanbal.com, 8 grudnia 2014 [dostęp 2020-09-30] (bułg.).
  28. ↑ The Bulgarian Company „Pravetz” is Looking for a Buyer for its Business [online], Novinite.com – Sofia News Agency, 28 września 2018 [dostęp 2020-10-14] (ang.).

Linki zewnętrzne

Content Disclaimer

Informasi ini disarikan dari Wikipedia dan disajikan kembali untuk tujuan edukasi. Konten tersedia di bawah lisensi CC BY-SA 3.0. Kami tidak bertanggung jawab atas ketidakakuratan data yang bersumber dari kontribusi publik tersebut.

  1. The information displayed on this website is sourced in part or in whole from Wikipedia and has been adapted for the purpose of restating it. We strive to provide accurate and relevant information, however:
  2. There is no guarantee of absolute accuracy. Wikipedia is an open, collaborative project that can be edited by anyone, so information is subject to change.
  3. It is not intended to constitute professional advice. The content displayed is for informational and educational purposes only. For important decisions (e.g., medical, legal, or financial), please consult a professional.
  4. Content copyright. Wikipedia is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License (CC BY-SA). This means that content may be reused with appropriate attribution and shared under a similar license.
  5. Responsible use. Any risk arising from the use of information from this website is entirely the responsibility of the user.
Kembali kehalaman sebelumnya