Radruż

Radruż

Rozdroże

wieś
Cerkiew św. Paraskewy (UNESCO)
Państwo	Polska
Województwo	podkarpackie
Powiat	lubaczowski
Gmina	Horyniec-Zdrój
Liczba ludności (2024)	193[2]
Strefa numeracyjna	16
Kod pocztowy	37-620[3]
Tablice rejestracyjne	RLU
SIMC	0602928[4]
Położenie na mapie gminy Horyniec-Zdrój Radruż
Położenie na mapie Polski Radruż
Położenie na mapie województwa podkarpackiego Radruż
Położenie na mapie powiatu lubaczowskiego Radruż
50°10′33″N 23°24′01″E/50,175833 23,400278[1]
Multimedia w Wikimedia Commons

Radruż (ukr. Радруж, w latach 1977−1981 Rozdroże) – wieś w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie lubaczowskim, w gminie Horyniec-Zdrój^[4][5]. Ma status sołectwa^[6].

Wieś starostwa niegrodowego lubaczowskiego na początku XVIII wieku^[7]. W latach 1975−1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa przemyskiego.

Wierni Kościoła rzymskokatolickiego należą do parafii Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny w Horyńcu-Zdroju^[8].

Radruż położony jest przy granicy z Ukrainą, na krawędzi dwóch krain geograficznych – Roztocza (Roztocze Wschodnie, zwane też Rawskim) i Kotliny Sandomierskiej (Płaskowyż Tarnogrodzki). W części roztoczańskiej charakterystycznym elementem krajobrazu są wąwozy, niektóre z potokami i źródłami mineralnymi. Przez wieś płynie strumień Radrużka, uchodzący w pobliżu Horyńca do potoku Papiernia, który poniżej Baszni Dolnej przyjmuje nazwę Sołotwa i po połączeniu z Wisznią koło Lubaczowa tworzy Lubaczówkę. Miejscowość zajmuje obecnie powierzchnię 22,82 km², natomiast przed wojną liczyła 38,81 km², sąsiadując od wschodu z Potyliczem i Smolinem (obecnie na Ukrainie).

Miejscowość pojawiła się w źródłach pisanych w 1444 roku, kiedy to książę mazowiecki i bełski Władysław I nadawał dla Piotra Pieczykura z Wilcz na Mazowszu wieś Horyniec, mającą graniczyć od wschodu z osadą nazwaną w dokumencie „Nadruscz”. Można stąd wnioskować, że Radruż był już wtedy znaczącą osadą, jeśli względem niej wyznaczono granice sąsiedniej. Przebiegał tędy ważny szlak, łączący najstarsze ośrodki tego regionu – Lubaczów i Potylicz (a w szerszym ujęciu – obszar Nadsania i Pobuża). Od przebiegającej tam drogi może wywodzić się nazwa miejscowości. W XVI w. we wsi pojawili się nowi osadnicy, a wieś organizowana została na prawie wołoskim^[9].

Od końca XV w. wieś nękana była najazdami tatarskimi. W XVII w. znaczne straty i zniszczenia spowodowały również wojny kozackie, potop szwedzki i najazd Rakoczego. Wielu mieszkańców pojmanych zostało w jasyr. Do niewoli dostała się wtedy Maria Dubniewiczowa, żona wójta radruskiego Eliasza. Na początku XVII w. rozwinęło się w Radrużu wydobycie i obróbka rudy darniowej, a być może także produkcja szkła. W 1602 r. starosta lubaczowski Jan Płaza postawił na tym terenie hutę, której działalność przyczyniła się do spustoszenia okolicznych lasów.^{[potrzebny przypis]}

W XVIII w. na polecenie starosty lubaczowskiego Adama Mikołaja Sieniawskiego, hetmana wielkiego koronnego, powstał w Radrużu kamieniołom oraz piec do wypalania wapna. W końcu XVIII w. wieś liczyła 1648 mieszkańców, w tym 1600 unitów, 40 rzymskich katolików oraz 8 żydów i należała do największych w starostwie.^{[potrzebny przypis]}

Po pierwszym rozbiorze Polski Radruż znalazł się w monarchii habsburskiej, w prowincji zwanej Królestwem Galicji i Lodomerii. W sąsiednim Smolinie pojawili się osadnicy niemieccy, sprowadzeni tu w ramach kolonizacji józefińskiej. Około 1820 r. Radruż wraz z okolicznymi wsiami, należącymi do dóbr kameralnych, został sprzedany Piotrowi Doborskiemu i do II wojny światowej pozostawał w rękach prywatnych, wielokrotnie zmieniając właścicieli. W tym czasie powstał folwark i dwór. W latach 1873–1891 właścicielami wsi byli Andruszewscy, których grobowiec znajduje się na przycerkiewnym cmentarzu. W okresie międzywojennym w centrum wsi, obok cerkwi, zbudowana została szkoła i budynek zebrań ludowych. Pod koniec XIX w. części wsi nosiły nazwy Sopot Mały i Sopot Wielki^[10].

W II Rzeczypospolitej Radruż znajdował się w powiecie rawskim w woj. lwowskim.

W 1921 roku w Radrużu mieszkało 2032 mieszkańców, w tym 1818 grekokatolików, 131 rzymskokatolików i 83 żydów^[11]. W późniejszym czasie wzrosła liczba wyznawców grekokatolików i rzymskokatolików. Ludność wyznania grekokatolickiego uczęszczała do miejscowej cerkwi, zaś rzymskokatolicka do kościoła w Horyńcu.

W 1939, tuż przed wojną, większość mieszkańców Radruża stanowili Ukraińcy, choć zamieszkiewali tu także liczni Polacy i w mniejszej ilości Żydzi.

Od września 1939 r. do czerwca 1941 r. Radruż znajdował się pod okupacją radziecką. Nowe władze zajęły opuszczony majątek ziemski i założyły w nim kołchoz, a we dworze urządziły strażnicę ochrony pogranicza.

W latach 1943–1946 nacjonaliści ukraińscy z OUN-UPA zamordowali tutaj 29 Polaków i 2 Ukraińców za sprzyjanie Polakom^[12].

W sierpniu 1944 roku, w wyniku porozumienia granicznego między PKWN a rządem ZSRR, wyznaczono przebieg granicy zbliżony do linii prostej, który podzielił kilka pogranicznych miejscowości, w tym także Radruż. Zasadnicza, zachodnia część wsi, z cerkwią i dworem, znalazła się po stronie polskiej. Wschodnia, w dużym stopniu zalesiona, znalazła się na terenie ZSRR i została przyłączona do Smolina.

W 1947 roku komunistyczne władze Polski w ramach Akcji „Wisła”, przymusowo deportowały wszystkich ukraińskich mieszkańców Radruża na tzw. Ziemie Odzyskane^[13]. We wsi pozostało ok. 300 osób, samych Polaków.

Na terenie Radruża znajdował się pomnik na mogiłach żołnierzy UPA, poległych w walkach z oddziałami NKWD. W 2015 r. pomnik został uszkodzony przez nieznanych sprawców w taki sposób, że stał się pomnikiem pomordowanych przez UPA^[14].

11 lipca 2026 roku złożył wizytę Prezydent RP Karol Nawrocki z okazji Obchodów Narodowego Dnia Pamięci o Polakach – Ofiarach Ludobójstwa dokonanego przez OUN i UPA^[15].

Obecnie jest to miejscowość turystyczna leżąca na Szlaku Architektury Drewnianej (trasa VI).

• Unikatowy zespół cerkiewny o charakterze obronnym z końca XVI w. W jego skład wchodzi drewniana cerkiew o charakterze późnogotyckim pod wezwaniem św. Paraskewy, wolno stojąca dzwonnica oraz murowany, obronny dom diaka. Całość otoczona jest kamiennym murem z połowy XIX w., zwieńczonym gontowym daszkiem.
• Na przycerkiewnym cmentarzu (pow. ok. 16 a) otoczonym murem stoi kilka kamiennych krzyży oraz krypta właścicieli Radruża – Andruszewskich.
• W pobliżu dwa inne cmentarze: starszy i większy o pow. ok. 42 a i mniejszy o pow. 14 a. Na obu zachowały się zabytkowe nagrobki bruśnieńskie.
• Drewniana cerkiew pw. św. Mikołaja Cudotwórcy z 1931 r., obecnie użytkowana jako kościół rzymskokatolicki, filialny w parafii Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny w Horyńcu-Zdroju. Budowla trójdzielna z dużą, ośmioboczną kopułą nad nawą.
• Kamienne krzyże i kapliczki przydrożne

• gmina Wróblaczyn

• Janusz Mazur: Drewniana cerkiew greckokatolicka pw. św. Paraskewy w Radrużu z końca XVI w. (Praca magisterska w Katedrze Historii Sztuki Nowożytnej KUL). Lubaczów-Lublin: 1999.
• Janusz Mazur: Radruż. Cerkiew w przestrzeni pogranicza. Rzeszów, Lubaczów: Muzeum Kresów w Lubaczowie, 2023. ISBN 978-83-66699-83-0. OCLC 1374894037.
• Marek Wiśniewski, Paweł Wład: Roztocze Wschodnie: Bełżec, Horyniec Zdrój, Lubycza Królewska, Narol, Susiec, Jaworów, Żółkiew i okolice. Przewodnik nie tylko dla turystów. Mielec: Wydawnictwo Naukowe, Turystyczne i Edukacyjne, 2004. ISBN 83-912139-9-4.
• Włodzimierz Łęcki (pod red.): Kanon krajoznawczy Polski. Wyd. 2. Warszawa: Wydawnictwo PTTK „Kraj”, 2005. ISBN 83-7005-475-7.

• Cerkiew Parasewy z drona (YouTube)
• Radruż, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. IX: Pożajście – Ruksze, Warszawa 1888, s. 447 .
• Radruż, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XV, cz. 2: Januszpol – Wola Justowska, Warszawa 1902, s. 535 .
• Sopot 2.) Mały, 3.) Wielki, cz. Radruża, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XI: Sochaczew – Szlubowska Wola, Warszawa 1890, s. 78 .
• Strona o Radrużu i Cerkwi św Paraskewy. cerkiew-radruz.horyniec.info. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-07-12)]. – Strona poświęcona Radrużowi, wiosce nieopodal Horyńca-Zdroju słynącej z najstarszej cerkwi drewnianej w Polsce
• Cerkiew św. Paraskewy w Radrużu