Roman Dalkowski

Roman Dalkowski ps. „Dalke”, „Kozak” (ur. 22 lutego 1892 w Stryczminie, zm. 9 września 1942 w KL Stutthof) – zastępca komendanta organizacji konspiracyjnej „Grunwald” w Toruniu.

Pochodził z rodziny kupieckiej. W 1905 roku uczestniczył w strajkach szkolnych^[1]. W latach 1918–1919 brał udział w powstaniu wielkopolskim jako kapral^[2]. Na początku lat 20. XX wieku osiadł w Toruniu^[3]. Zamieszkał przy ul. Łaziennej 30. Wraz z bratem Ludwikiem prowadził Fabrykę Wódek i Likierów^[2]. Na skutek ograniczenia działalności przedsiębiorstwa w wyniku wprowadzenia ustawy z dnia 31 lipca 1924 roku o monopolu spirytusowym Fabryka Wódek i Likierów upadła w 1930 roku. Międzyczasie Dalkowski wraz z żoną Marią prowadził Wytwórnię Sztandarów i Paramentów Kościelnych^[3]. Był również właścicielem rozlewni wód gazowanych we Włocławku^[1].

Latem 1938 roku został członkiem Tajnej Organizacji Konspiracyjnej kryptonim „Grunwald”, przekształconej w listopadzie 1939 roku na Grunwald. Odpowiadał za działalność komórek organizacji w wielu pomorskich miejscowościach^[4]. Na początku września 1939 roku wyjechał z rodziną do Kutna, do Torunia wrócił na przełomie września i października^[1]. Od października 1939 roku w jego mieszkaniu odbywały się spotkania osób przynależących do Grunwaldu, a po 16 kwietnia i do listopada 1940 roku mieściła się kwatera konspiracyjna komendanta Okręgu Pomorze ZWZ mjr. Józefa Ratajczaka ps. „Karol”, „Karolczak”^[1][2][5]. Dalkowski zajmował się również przerzucaniem do Włocławka osób zagrożonych więzieniem oraz wojskowych, pragnących dalej walczyć przeciwko Niemcom. Przerzucone osoby były przejmowane przez brata Dalkowskiego Franciszka, który mając niemieckie dokumenty osobiste pomagał zagrożonym oraz wojskowym uciec do Francji^[2]. Wraz z Wacławem Ciesielskim wydawał niskonakładowe pismo konspiracyjne „Wolna Polska”^[1]. 5 listopada 1939 roku, po przekształceniu Grunwaldu w powstańczą organizację konspiracyjną, Dalkowski został zastępcą komendanta pionu wojskowego, mjr. rez. Marcelego Cerklewicza ps. „Bończa”, „Paszota”^[2].

Został zatrzymany 18 listopada 1940 roku, podczas akcji rozbijania Grunwaldu^[2]. Przebywał w więzieniach w Toruniu na Wałach oraz w Grudziądz, gdzie był torturowany^[2][3]. 10 marca 1941 roku trafił do obozu koncentracyjnego Stutthof, gdzie otrzymał numer 10528. Przypuszczalnie Niemcy nie mieli informacji o przynależności Dalkowskiego do konspiracji. Świadczyć ma o tym fakt, iż żona Dalkowskiego otrzymała propozycje zwolnienia męża w zamian za podpisanie Volkslisty. Ostatecznie Dalkowski odmówił podpisania listy^[2].

W KL Stutthof kierował magazynem obozowym^[2]. Po wykryciu, że wydawał do kuchni klej zrobiony z mączki kasztanowej, którą dodawano do obozowej wodnistej zupy w celu jej zagęszczenia, został zakatowany na śmierć przez wachmanna Lutza^[2][6].

Jego żona Maria z domu Różyńska (ur. 1894, zm. 1944) współdziałała z mężem w konspiracji^[2][4]. Odpowiada za prowadzenie lokalu kontaktowego i kwatery konspiracyjnej^[2][4]. Roman i Maria Dalkowscy mieli dwoje dzieci, Dobrosławę (1924–1990) i Andrzeja (1924–2017), którzy byli łącznikami i kurierami „Grunwaldu”. Po wojnie Andrzej był emisariuszem Rządu Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie, współpracował z Zagraniczną Delegaturą Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość”. Za tę działalność został zaocznie skazany na karę śmierci^[2]. Uniknął jej dzięki nielegalnemu opuszczeniu Polski w 1950 roku^[3]. Do końca życia mieszkał w Monachium^[2][7]. 4 lipca 2003 roku założył Fundację im. Romana i Marii Dalkowskich w Toruniu^[6]. Z inicjatywy Fundacji dnia 5 sierpnia (według innego źródła 9 sierpnia) 2005 roku na ścianie kamienicy przy ul. Łaziennej 30 odsłonięto tablicę upamiętniającą działalność kwatery konspiracyjnej prowadzonej przez Dalkowskich^[4][6]. Roman i Maria Dalkowscy znaleźli się wśród postaci uwiecznionych na muralu „Milcząca Armia Torunia” z 2023 roku, który powstał na ścianie budynku przy ul. Broniewskiego 40-46 i upamiętnia torunian uczestniczących w konspiracji pomorskiej^[8][9].

• Teczka Romana Dalkowskiego ze zbiorów Fundacji Generał Elżbiety Zawackiej, opublikowana na Kujawsko-Pomorskiej Bibliotece Cyfrowej