Sadowne

Zobacz też: inne znaczenia.

Sadowne

wieś
Panorama ul. Kościuszki
Państwo	Polska
Województwo	mazowieckie
Powiat	węgrowski
Gmina	Sadowne
Liczba ludności (2021)	1218[2][3]
Strefa numeracyjna	25
Kod pocztowy	07-140[4]
Tablice rejestracyjne	WWE
SIMC	0686010[5]
Położenie na mapie gminy Sadowne Sadowne
Położenie na mapie Polski Sadowne
Położenie na mapie województwa mazowieckiego Sadowne
Położenie na mapie powiatu węgrowskiego Sadowne
52°38′26″N 21°50′49″E/52,640556 21,846944[1]
Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa

Sadowne – wieś we wschodniej Polsce, w północno-wschodniej części województwa mazowieckiego, w powiecie węgrowskim^[6][5]. Ma status sołectwa^[7]. Jest siedzibą gminy Sadowne. Leży przy drodze krajowej nr 50.

Teren, na którym powstało Sadowne, jest pograniczem kilku obszarów: Mazowsza i Podlasia, Puszczy Kamienieckiej i Białej, ziem książęcych i biskupich. Pierwsze ślady ludzkich osiedli pochodzą tu z wykopalisk w pobliskiej wsi Rażny z pierwszych wieków naszej ery^{[potrzebny przypis]}. Wieś Sadowne została założona w przeznaczonym do karczowania północnym krańcu Puszczy Kamienieckiej, będącym częścią dóbr raźnieńskich, od 1404 do 1795 stanowiących uposażenie kapituły kościoła kolegiackiego św. Jana w Warszawie^[8]. Obszar ten znajduje się na granicy między zalewaną przez Bug pradoliną i wzgórzami wydmowymi, które chroniły przed wylewami kapryśnej rzeki, co okazało się kluczowe dla późniejszego rozwoju miejscowości (na jednym z takich wyniesień terenu powstał kościół, na innym cmentarz parafialny, na jeszcze innym kuźnia)^{[potrzebny przypis]}. Osadnictwo postępowało tu od zachodu^[9], od strony Kamieńca (dziś Kamieńczyka) wzdłuż rzeki Bug; od północy, od strony książęcego miasta Ostrów Mazowiecka; także od południa od strony Liwa^{[potrzebny przypis]}.

Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z 1514. Jest to umowa z wójtem nowej wsi założonej na „surowym korzeniu”^[8]. Od posadowienia jej na nieużytkowanym wcześniej terenie pochodzi nazwa miejscowości^[10][9]. Wójtowi nadano dwie włóki ziemi. Wieś należała do parafii Brok^[8]. Umowę podpisano na 20 lat, później zapewne przedłużono^[11]. W 1524 erygowano parafię pw. św. Jana Chrzciciela^[10]. W 1527 zaledwie 1/3 pól w Sadownem była wykarczowana, a to z powodu trudnych warunków (gęste błotniste lasy)^[12].

W II połowie XVI wieku Sadowne jako prywatna wieś duchowna położona była w powiecie kamienieckim ziemi nurskiej województwa mazowieckiego^[13], były to dobra kapituły kolegiackiej św. Jana Chrzciciela w Warszawie^[14]. Pod koniec XVII wieku do Sadownego dotarli też osadnicy kurpiowscy z Puszczy Zielonej^[8], zasiedlający za sprawą biskupów płockich opustoszałą po wojnach północnych pobliską Puszczę Białą^[15].

W 1527 Sadowne liczyło 115 mieszkańców. W 1564 mieszkało tu 225 osób, jednak po wybuchu epidemii morowego powietrza (1583) zostało tylko 80 osób. Wieś nawiedzały epidemie cholery, więc dopiero w XVIII wieku liczba mieszkańców zaczęła wzrastać. W 1797 wieś Sadowne dostała się pod panowanie Austrii. Taka sytuacja trwała do czasu dotarcia przez Napoleona Bonaparte do Polski (1809). Potem Sadowne należało do Księstwa Warszawskiego. W latach 1813–1814 było pod tymczasowym nadzorem rosyjskim. W 1815 stało się częścią Królestwa Polskiego^[11].

Od 1821 region sadowieński należał do posiadłości Stanisława Kostki Zamoyskiego, który dobra te uzyskał w wyniku zamiany za twierdzę w Zamościu z carem Aleksandrem I^[16]. W 1824 Stanisław Zamoyski odstąpił dobra synowi Andrzejowi Zamoyskiemu. Ściągani przez niego niemieccy koloniści (ewangelicy) karczowali i osuszali niezagospodarowane dotąd lasy i mokradła w północnej części regionu. Osadnicy liczniej pojawiali się od 1829, tworząc nowe wsie i osady. Pierwotnie podlegali parafii ewangelickiej w Węgrowie, ale z powodu konfliktu zbudowali w Płatkownicy własny zbór^[11].

Oprócz Polaków i Niemców w Sadownem (rzadziej w okolicznych wsiach) zamieszkiwali również Żydzi. Ich obecność w regionie sadowieńskim zanotowano po raz pierwszy w 1757^[17]. W 1810 podano, że w parafii Sadowne mieszkało 74 Żydów^[11]. W 1823 w parafii Sadowne mieszkało 18 rodzin żydowskich^[17]. Kiedy w 1864 władze carskie zakazały Żydom przebywania na gruntach chłopskich, przeprowadzili się do Sadownego, gdzie zajmowali się handlem i rzemiosłem^[11].

W czasie powstania listopadowego (1830–1831) działania wojenne nie dotknęły Sadownego^[18]. W czasie powstania styczniowego w okolicy odbyło się kilka bitew i potyczek^[10].

W 1864 car rosyjski wydał edykt uwłaszczeniowy. Włościanie w Płatkownicy i w Sadownem wystawili pomnik wdzięczności za uwłaszczenie. Na metalowych tablicach umieszczono napis: Na pamiątkę uwłaszczenia włościan dnia 14 lutego/2 marca 1864 r. włościanie gminy Płatkownica Bogu na chwałę Monarsze Aleksandrowi II na szczerą pamiątkę ten pomnik wynieśli dnia 19 lutego/2 marca 1867 r. Przetrwały do 1915. Usunięto je po wycofaniu się wojsk niemieckich w listopadzie 1918, a pomniki przebudowano. W Sadownem na podstawie pomnika pańszczyźnianego wykonano pomnik Tadeusza Kościuszki z napisem: Tadeuszowi Kościuszce w setną rocznicę 1817 – 1917 Rodacy. Pomnik nadal stoi na dawnym miejscu^[11]. Tablica z Sadownego upamiętniające zniesienie pańszczyzny znajduje się w Muzeum Ziemi Sadowieńskiej^[19].

Pewne oznaki uprzemysłowienia pojawiły się pod koniec XIX wieku. W 1883 w Kołodziążu działały dwa młyny wodne na Bojewce, tartak i dwie wytwórnie terpentyny. Oprócz młynów pojawiły się piece hutnicze, zwane też dymarkami, które w Sadownem i Krupińskiem przetapiały rudę darniową na surówkę żeliwną, a w wielu wsiach znajdowały się kuźnie dworskie^[20]. W 1891 zbudowano linię kolejową Warszawa–Petersburg i szosę Ostrów Mazowiecka–Mińsk Mazowiecki. Obie przyczyniły się do rozwoju gospodarczego i kulturalnego okolicy^[11].

We wrześniu 1939 ziemi sadowieńskiej broniła Grupa Operacyjna „Wyszków”, dowodzona przez generała Wincentego Kowalskiego^[21]. W czasie wojny życie straciło blisko 216 osób z gminy Sadowne^[10], z czego 85 zginęło podczas działań wojennych, 109 zostało zamordowanych, a pozostała część została wywieziona do obozów koncentracyjnych lub w nieznanym kierunku^{[potrzebny przypis]}. Na przymusowe roboty zesłano do Rzeszy ponad 450 osób^[22]. Ponadto dokonano niezliczonych mordów Żydów, którym udało się zbiec z transportu do Treblinki. Głównymi wsiami, które padły ofiarą niemieckich żołnierzy, były: Kołodziąż, Sadowne, Rażny oraz Wilczogęby^{[potrzebny przypis]}.

Ludność niemiecka opuściła Sadowne w czasie II wojny światowej, przesiedlona przez władze hitlerowskie w 1939^[11]. Kilkuset sadowieńskich Żydów zostało przesiedlonych do getta w Stoczku i zamordowanych^[23] w obozie zagłady w Treblince^[10][11].

Liczba ludności w wybranych latach:

Źródło: Lata 1527–2002^[24]

Na terenie miejscowości przebiega droga krajowa nr 50. W miejscowości znajduje się też stacja kolejowa Sadowne Węgrowskie na linii kolejowej nr 6 Warszawa–Białystok. Znajduje się pośrodku lasów i trzy kilometry dzielą ją od położonej na północ od niej wsi, od której wzięła nazwę. Obok stacji ulokowano składowisko wyciętego w lasach drewna^[25]. Stacja powstała w XIX wieku jako efekt budowy linii kolejowej Warszawa–Petersburg w 1862. Początkowa stacja nazywała się „Zieleniec” i nosiła tę nazwę do 1923^[26].

W Sadownem znajduje się Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych (w skład Zespołu Szkół wchodzą: Liceum Ogólnokształcące im. Władysława Orkana, Zasadnicza Szkoła Zawodowa, Uzupełniające Liceum Ogólnokształcące oraz Szkoła Policealna dla dorosłych), Szkoła Podstawowa im. bł. ks. Edwarda Grzymały (dawniej Czesława Wycecha)^[27], a także przedszkole^[28].

Muzeum powstało w 1978. 18 maja 1999 Samorząd Gminy podjął uchwałę o przejęciu muzeum. Placówka otrzymała prawnego właściciela i stała się muzeum samorządowym^{[potrzebny przypis]}.

• Parafia św. Jana Chrzciciela w Sadownem
• Świadkowie Jehowy: zbór Sadowne (Sala Królestwa)^[29]

W Sadownem działa Klub Sportowy „Wicher”. Został utworzony 22 lutego 2009, lecz tradycjami i nazwą nawiązuje do powstałego w 1956 w Sadownem KS „Wicher”. W 1956 pierwszym Prezesem Klubu był Mieczysław Chmielewski – nauczyciel sadowieńskiego liceum. Obecnie w Klubie działają dwie sekcje: piłki nożnej i siatkowej^[30].

W okresie letnim w Sadownem funkcjonował odkryty basen. Zlokalizowany był przy ulicy Słonecznej za Ośrodkiem Zdrowia^[31]. W 2017 został zamknięty^[32].

W Sadownem i okolicy rozgrywa się duża część akcji książki Grzegorza Gołębiowskiego „Dziedzictwo”^[33].

• Sadowno, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. X: Rukszenice – Sochaczew, Warszawa 1889, s. 205 .
• Nieoficjalny portal informacyjny o gminie Sadowne [online] [dostęp 2013-08-02] . strona główna serwisu
• Biuletyn Informacji Publicznej – Sadowne