Sergiusz Toll

Sergiusz Toll
Ilustracja
Sergiusz Toll z żoną Józefiną
Państwo działania

 Polska

Data i miejsce urodzenia

22 listopada 1893
Warszawa

Data i miejsce śmierci

19 grudnia 1961
Katowice

doktor nauk prawnych
Specjalność: lepidopterologia
Alma Mater

Uniwersytet Warszawski, Uniwersytet w Rostowie nad Donem

Doktorat

1918
Uniwersytet w Rostowie nad Donem

Sergiusz Toll (ur. 22 listopada 1893 w Warszawie, zm. 19 grudnia 1961 w Katowicach[1]) – polski lepidopterolog, specjalista w dziedzinie rodziny Coleophoridae[2], doktor nauk prawnych.

Życiorys

Park przy zamku w Uniejowie (2008)

Pochodził z rodziny szlacheckiej o korzeniach holenderskich[3][4], miał tytuł hrabiowski (generał Karl Wilhelm von Toll otrzymał ten tytuł oraz zamek w Uniejowie od cara Mikołaja I za jego pomoc w stłumieniu powstania listopadowego[4]); jego rodzina była właścicielem zamku w Uniejowie[3] oraz majątku w Stemplewie (miejsce zamieszkania Sergiusza[5], własność jego matki[6]) do końca I wojny światowej[7]. Jego ojcem był Aleksander Toll, wnuk generała Karola Wilhelma grafa von Tolla[6] osiadłego w Estonii[4], przedstawiciel linii rodu nazywanej Arroküll[6], matką – Adelajda (lub Anna[6]) z Sommerów[4]. Miał czworo starszego rodzeństwa[4][3]: Annę (ur. 1876), Aleksandra (ur. 1877), Eugeniusza (ur. 1880) oraz Zinaidę[6]. W domu rodzinnym miał styczność ze zwierzętami, gdyż hodowano ptaki, złote rybki i wiewiórki[4][8]. Motylami zainteresował się w wieku 6 lat[9], obserwował je m.in. w parku przy zamku w Uniejowie[3]. Ukończył szkołę średnią w Warszawie[2][4][10][5]. Przed wybuchem I wojny światowej za poleceniem rodziców[3] rozpoczął studia prawnicze na Uniwersytecie Warszawskim, w 1914 roku wyjechał do Rosji, gdzie została ewakuowana ta uczelnia[3][5], w Rostowie nad Donem kontynuował studia prawnicze oraz studiował nauki przyrodnicze[2], tamże ukończył studia biologiczne[3][10]. Uzyskał stopień doktora nauk prawniczych[2] w 1918 roku na Uniwersytecie w Rostowie nad Donem[1][10]. Badał wówczas motyle rejonu Rostowa nad Donem[2]. Pierwsze małżeństwo zawarł z Wandą, która została później pochowana w tzw. kaplicy grobowej w Orzeszkowie-Kolonii[6][11].

Dwór w Uniejowie, własność rodziców Józefiny Hoffmeister, żony Sergiusza Tolla (2008)

Po I wojnie światowej zamek w Uniejowie i majątek w Stemplewie zostały upaństwowione[4], a rodzice Sergiusza Tolla zamieszkali w 1920 roku[4] w Bydgoszczy[3]. W 1924 roku powrócił do Polski[8] (według innych źródeł wrócił do kraju w 1919[9] lub 1918 roku[5]) i w tymże roku poślubił Józefinę Hoffmeister, córkę Józefa i Wacławy, którzy byli właścicielami dworu w Uniejowie (obecny budynek Miejsko-Gminnego Ośrodka Kultury)[6]. Sergiusz wraz z żoną Józefiną przyjechał do Bydgoszczy około 1924 roku w willi przy ul. Cichej 1, gdzie mieszkał do 1937 roku[4]. W marcu 1927 roku urodziła mu się córka Adelajda[4]. W latach 1930–1931 pracował jako praktykant w Państwowym Instytucie Naukowym[3] Gospodarstwa Wiejskiego przy Placu Józefa Weyssenhoffa w Bydgoszczy, gdzie otrzymywał wynagrodzenie z funduszy specjalnych Ministerstwa Rolnictwa[4]. W latach 1930–1934 badał polską lepidopterofaunę okolic Beskidów Lesistych[12]. W 1931 roku został członkiem Polskiego Towarzystwa Entomologicznego[1]; założył Górnośląski Oddział tejże organizacji i był jego pierwszym przewodniczącym w latach 1957–1961[1].

Budynek przy ul. ks. Józefa Szafranka 1, gdzie przez wiele lat Sergiusz Toll mieszkał i pracował (2019)

Od 1937 roku mieszkał w Katowicach[3][2][9], gdzie przyjechał na zaproszenie profesora Tadeusza Dobrowolskiego[13] do pracy w budowanym wówczas Muzeum Śląskim[3]. Jego pracownia znajdowała się przy ul. ks. Józefa Szafranka 1 w Katowicach[2], gdzie mieszkał z żoną i jedynym dzieckiem, córką Adelajdą[3]. Jego żona była radną w Bogucicach[3], pomagała mu w pracy nad materiałem badawczym[8]. Przyjaźnił się z Adamem Didurem[3]. Jego uczniami byli m.in. polscy lepidopterolodzy: Stanisław Błeszyński, Józef Razowski[2] oraz Tadeusz Riedl[14].

Od 1938 roku był członkiem (współpracownikiem[5]) Komisji Fizjograficznej Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie[1]. Od 12 do 18 sierpnia 1939 roku przebywał na Podolu, gdzie dokonał obfitych połowów motyli[15]. II wojnę światową przeżył jako prawosławny Rosjanin[16]; zbierał wówczas motyle na Podolu[5]. Pracował też w Oberschlesisches Landesmuseum w Bytomiu[12][3] (gdzie opiekował się m.in. zbiorami przeniesionymi z katowickiego muzeum) oraz uczył w szkole[3]. W latach 1945–1947 był kierownikiem Referatu Ochrony Przyrody w Dyrekcji Lasów Państwowych w Katowicach[1].

Został powołany na członka kolegium redakcyjnego międzynarodowej serii wydawniczej Microlepidoptera Palaearctica[1][14], miał opracować rodzinę Coleophoridae do tejże edycji; wiosną 1962 roku miał udać się do Londynu[2]. Niemal ukończył monografię Coleophoridae wraz z jej nowym układem systematycznym o objętości 1500 stron maszynopisu z 5000 rysunków[2]. Był członkiem honorowym kilku zagranicznych towarzystw naukowych[1].

Zmarł nagle na niewydolność serca po operacji zapalenia wyrostka robaczkowego[9] w szpitalu w Katowicach[10]. Został pochowany na cmentarzu przy ul. Francuskiej w Katowicach, w głównej alei[1][2]. Potomkowie Sergiusza i Józefiny mieszkają w Katowicach[6].

Grób prof. Sergiusza Tolla na cmentarzu przy ul. Francuskiej w Katowicach

Nagrody

Działalność naukowa

Agnoea josephinae, jeden z motyli odkrytych i opisanych przez Sergiusza Tolla

W swoich badaniach zajmował się m.in. systematyką, taksonomią oraz biogeografią motyli z grupy Microlepidoptera[1]. Od 1929 roku specjalizował się w badaniu rodzin motyli Tortricidae i Nepticulidae(inne języki)[4][5]. Od 1939 roku prowadził przez 23 lata badania nad motylami z rodziny Coleophoridae, początkowo z obszaru Polski, następnie z obszaru niemal całej Palearktyki[2]. Jako pierwszy na świecie odkrył żyworodność u niektórych gatunków tejże rodziny[2][3]. Na szeroką skalę prowadził hodowlę gąsienic[2] w domu, również podczas II wojny światowej[3]. Połowy motyli prowadził m.in. w Dolinie Trzech Stawów czy na cmentarzu przy ul. Francuskiej[3].

Opisał ponad 200 nowych gatunków motyli[5] (niektóre źródła podają dokładną liczbę 279 nowych gatunków[2][1][3], oznaczanych skrótem Toll[12], np. Aethes adelaidae, Epiblema baligrodana(inne języki) czy Epiblema petasitis(inne języki)[2], niektóre wykazał z terenu Katowic[2]), w większości z rodziny Coleophoridae, dokonał opracowań faunistycznych wybranych regionów Polski[1].

Zgromadził dużą kolekcję owadów, głównie motyli, które zbierał m.in. w okolicach Warszawy, Rostowa nad Donem, rodzinnego Stemplewa, w ostatnich latach życia w Bieszczadach i Pieninach[5]; około 40 000 egzemplarzy podarowanych muzeum miejskiemu w Rostowie nad Donem przez Sergiusza Tolla[8] znalazło się w Uniwersytecie w Rostowie nad Donem[1][2], a około 100 000 egzemplarzy[5] trafiło do Muzeum Przyrodniczego Instytutu Systematyki i Ewolucji Zwierząt PAN[1], zdaniem Alexeya Diakonoffa(inne języki) jest to najlepsza polska kolekcja motyli[17]. Podczas pobytu w Bydgoszczy zgromadził około 12 tysięcy motyli i 8 tysięcy jaj ptaków[4]. Łącznie zgromadził 12 tysięcy ptasich jaj[8]. Niektóre zbiory znajdują się także w Dziale Przyrody Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu[18]. Część preparatów znajduje się w zbiorach prywatnych[4].

Jego zainteresowania naukowe obejmowały również prostoskrzydłe, sieciarki, kózki, ponadto poruszał tematykę łowiecką i zagadnienia ochrony przyrody[1].

Publikacje

W 1919 roku ukazała się jego praca poświęcona motylom z rejonu Rostowa nad Donem[2] pt. Noctuidae okolic Rostowa nad Donem[5]. Wydał 90[5] lub 91 publikacji naukowych[2][3], z czego 6 to zeszyty kluczy do oznaczania motyli z rodziny Coleophoridae[1][5]. Jego artykuły na temat narządów rozrodczych motyli z tejże rodziny opublikowane zostały w naukowych czasopismach austriackich, egipskich, francuskich, szwajcarskich, niemieckich, polskich, szwajcarskich i włoskich[2]. Ogłosił klucze do rozpoznawania rodzin: Douglasiidae(inne języki), Eriocraniidae, Glyphipterygidae, Hepialidae, Micropterigidae, Oecophoridae(inne języki) i Tischeriidae[2] (zob. Tischerioidea(inne języki)).

Istotnymi publikacjami Sergiusza Tolla były m.in.:

  • Eupistidae (Coleophoridae) Polski[1] (1952[2][5])
  • Materiały do znajomości palearktycznych gatunków rodziny Coleophoridae (Lepidoptera)[1] (1962, „Acta Zoologica Cracoviensia” 7) – 200-stronicowa praca, w założeniu pierwsza część rewizji tejże rodziny w obrębie Palearktyki[5]

Zobacz też

 Wykaz literatury uzupełniającej: Sergiusz Toll.

Przypisy

  1. ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r Tadeusz Hadaś: Toll Sergiusz. W: Almanach entomologów polskich XX wieku. Marek Bunalski, Jerzy J. Lipa, Janusz Nowacki (red.). Poznań: Polskie Towarzystwo Entomologiczne, 2001, s. 205, seria: Wiadomości Entomologiczne XX, Suplement. ISBN 83-88518-17-8.
  2. ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w Bogdan Jacek Rozkrut. Dr Sergiusz Hr. Toll (22.XI.1893 – 19.XII.1961). „Przyroda Górnego Śląska”, s. 15, 1996. Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska. ISSN 1425-4700. 
  3. ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u Grażyna Kuźnik: Rodzina barwna jak motyle. Sergiusz Toll wiele nowych gatunków odkrył na Śląsku. [w:] Dziennik Zachodni [on-line]. 2013-04-18. [dostęp 2019-09-09].
  4. ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p Gizela Chmielewska: O Sergiuszu Tollu, potomku carskich generałów, który odkrył 279 gatunków motyli. [w:] Gazeta Pomorska [on-line]. 2012-02-11. [dostęp 2019-09-09].
  5. ↑ a b c d e f g h i j k l m n o Józef Razowski: Słownik biologów polskich. Stanisław Feliksiak (red.). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1987, s. 545. ISBN 83-01-00656-0.
  6. ↑ a b c d e f g h Tomasz Wójcik. Tollowie. „W Uniejowie”, s. 15, 2016-10. Towarzystwo Przyjaciół Uniejowa. ISSN 1509-7900. 
  7. ↑ Stemplew dawniej i dziś. Mariola Marosik, Anna Radoszewska, Piotr Wawrzyniak, Katarzyna Wyrzykowska (red). Stemplew: Stowarzyszenie „Mamy Wielkie Serca” w Świnicach Warckich, Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy w Stemplewie, 2007, s. 32, 35.
  8. ↑ a b c d e Diakonoff 1963 ↓, s. 48.
  9. ↑ a b c d Reisser 1962 ↓, s. 79.
  10. ↑ a b c d Diakonoff 1963 ↓, s. 47.
  11. ↑ Magdalena Zdyb. kaplica grobowa rodziny Tollów jako przykład prawosławnego dziedzictwa w województwie łódzkim. „Biuletyn Uniejowski”. 6, s. 234, 2017. 
  12. ↑ a b c Reisser 1962 ↓, s. 80.
  13. ↑ Zbiórka pamiątek do nowej siedziby Muzeum Śląskiego. Muzeum Śląskie, 2013. [dostęp 2019-09-09].
  14. ↑ a b Diakonoff 1963 ↓, s. 49.
  15. ↑ Sergiusz Toll. Fauna motyli Podola. (Suplementa et corrigenda). „Polskie Pismo Entomologiczne”. XVIII (2–4), s. 156–157, 1949. Polski Związek Entomologiczny. 
  16. ↑ Tomasz Lenczewski: Polscy ziemianie, jawna opcja niemiecka. [w:] rp.pl [on-line]. Gremi Media SA, 2016-04-14. [dostęp 2019-09-09].
  17. ↑ Diakonoff 1963 ↓, s. 48–49.
  18. ↑ Dział Przyroda. Muzeum Górnośląskie. [dostęp 2019-09-09].

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Content Disclaimer

Informasi ini disarikan dari Wikipedia dan disajikan kembali untuk tujuan edukasi. Konten tersedia di bawah lisensi CC BY-SA 3.0. Kami tidak bertanggung jawab atas ketidakakuratan data yang bersumber dari kontribusi publik tersebut.

  1. The information displayed on this website is sourced in part or in whole from Wikipedia and has been adapted for the purpose of restating it. We strive to provide accurate and relevant information, however:
  2. There is no guarantee of absolute accuracy. Wikipedia is an open, collaborative project that can be edited by anyone, so information is subject to change.
  3. It is not intended to constitute professional advice. The content displayed is for informational and educational purposes only. For important decisions (e.g., medical, legal, or financial), please consult a professional.
  4. Content copyright. Wikipedia is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License (CC BY-SA). This means that content may be reused with appropriate attribution and shared under a similar license.
  5. Responsible use. Any risk arising from the use of information from this website is entirely the responsibility of the user.
Kembali kehalaman sebelumnya