Skifat

Skifat^[1], skyfat, scyfat (z gr. σκύφος skýphos, czara, miska) – dawna moneta o kształcie wklęsło-wypukłym, przede wszystkim pochodzenia bizantyjskiego z okresu późnego średniowiecza.

Skifat nie jest nominałem, lecz jedynie techniczną odmianą monety. Pojęcie to pojawiło się w XIX wieku wskutek omyłkowego stosowania łacińskiego określenia scyphatus spotykanego w dokumentach południowoitalskich z XI i XII stulecia^[2]. W rezultacie termin ten zaczęto odnosić do wklęsłych monet Bizancjum bitych z kruszców szlachetnych (złoto, elektrum, srebro) oraz z miedzi – głównie od trzeciej ćwierci XI do XIV wieku.

Do najwcześniejszych monet o tej formie (łac. nummi scyphati) należą solidy skifatowe z końca X i początku XI wieku. Pierwsze pochodzą z czasów panowania Bazylego II^[3] i jego współregenta Konstantyna VIII, jednak stałe ich emisje rozpoczęto dopiero za rządów Nicefora III^[4]. Wśród późniejszych nominałów emitowany był w ten sposób złoty histamenon i hyperpyron oraz aspron bity z elektrum lub srebra albo z bilonu. Charakteryzował je wypukły awers i wklęsły rewers. W XII stuleciu i później stosowano względem „miseczek” częściej określenie trachea (z gr. tráchys, nierówny)^[5].

Istotny powód wytwarzania pieniądza w takiej postaci pozostaje nieznany. Według najczęstszych przypuszczeń teoretycznych podobne kształtowanie krążka miało ułatwiać układanie monet w stosy. Inne wyjaśnienie mówi wprost o łatwości zbierania takiego pieniądza z gładkiej powierzchni. Wśród nowszych poglądów znaleźć też można hipotezę, że skifaty mogły mieć szczególne przeznaczenie w obrocie handlowym z Rusią i Waregami.

Poza bizantyńskim systemem monetarnym skifaty emitowały również niektóre państwa mające kontakty handlowe ze Wschodem. Naśladownictwa takie wypuszczały pewne mennice południowoitalskie (m.in. w Palermo), a przede wszystkim normańscy władcy Sycylii i Apulii w XII wieku (np. Roger II). Wiadomo, że monety w tej postaci bite były okresowo w Niemczech oraz przez Węgrów i Arabów^[6].

W kontekście ogólnohistorycznym monety tego kształtu najwcześniej stosowano w starożytnej Grecji, bo już w VI–IV wieku p.n.e. Były to statery z „białego złota” (elektrum), z których najbardziej znany był małoazjatycki Kyzik. Bez wątpienia nawiązywały do nich też emisje celtyckich złotych staterów muszlowych z I wieku p.n.e., typowe dla wschodnich Celtów, a będące naśladownictwem złotych monet macedońskich^[7]. Postać skifata miały także srebrne monety arabskich Himjarytów, bite na wzór rzymskich denarów od połowy I do II wieku naszej ery^[8].

• Przykłady różnych skifatów
• 
  Brązowe monety bizantyjskie z okresu panowania krzyżowców (1204–1261)
• 
  Srebrny skifat książęcy sycylijskiego Rogera II (1140)
• 
  Późne skifaty miedziane ze skarbu znalezionego w Nikozji (Cypr)

• Philip Grierson: Byzantine coins. London: Methuen, 1982
• Philip Grierson: Byzantine coinage. Washington: Dumbarton Oaks, 1999
• Friedrich von Schrötter (red.): Wörterbuch der Münzkunde. Berlin: De Gruyter, 1970
• Konrad Klütz: Münznamen und ihre Herkunft. Wien: Moneytrend, 2004
• Helmut Kahnt: Das große Münzlexikon von A bis Z. Regenstauf: Gietl/Battenberg, 2005

• «Skifatnaja moneta» w Słowar’ numizmata (ros.). [dostęp 2013-06-29]
• Michael Metcalf: Byzantine scyphate bronze coinage in Greece. „The Annual of the British School at Athens”, 56 (1961), s. 42–63. [dostęp 2021-12-02]. (ang.).