Spelljammer

Spelljammer – świat fantasy do gry fabularnej Dungeons & Dragons (D&D), wprowadzony w 1989 jako część drugiej edycji Advanced Dungeons & Dragons (AD&D 2E).

Został zaprojektowany przez Jeffa Grubba i opublikowany przez wydawnictwo TSR. Spelljammer wyróżnia się unikalnym połączeniem fantasy z elementami opery kosmicznej, umożliwiając graczom podróże międzygwiezdne za pomocą magicznych statków, zwanych spelljammerami.

Spelljammer to setting fantasy stworzony na potrzeby gry fabularnej Dungeons & Dragons, którego centralnym motywem są podróże między światami za pomocą statków kosmicznych napędzanych magią. Kluczową rolę w tym systemie odgrywają magiczne artefakty zwane Spelljamming Helms, umożliwiające sterowanie statkami oraz przemieszczanie się w przestrzeni kosmicznej^[1][2][3][4].

Kosmologia Spelljammera opiera się na modelu inspirowanym geocentryczną wizją wszechświata. Układy planetarne znajdują się wewnątrz ogromnych kryształowych sfer (ang. crystal spheres), które oddzielają je od otaczającego je phlogistonu – magicznej substancji pełniącej funkcję międzygwiezdnego oceanu. Phlogiston stanowi medium umożliwiające podróże pomiędzy poszczególnymi sferami, a tym samym między różnymi systemami planetarnymi^[1][2][3][4].

W przeciwieństwie do konwencji science fiction, w świecie Spelljammera podstawą funkcjonowania kosmosu jest magia, a nie nauka. Statki wyposażone w Spelljamming Helms mogą opuszczać powierzchnie planet, przemieszczać się przez przestrzeń wewnątrz kryształowych sfer, a następnie przekraczać ich granice, aby podróżować przez phlogiston do innych układów. Setting koncentruje się na eksploracji kosmosu, odkrywaniu odległych światów oraz przygodach rozgrywających się na pokładach fantastycznych statków, zachowując przy tym charakterystyczną estetykę i tematykę fantasy^[2][3].

W oryginalnej wersji Spelljammera (AD&D 2E) każdy system planetarny (np. Realmspace, Krynnspace, Greyspace) znajdował się wewnątrz kryształowej sfery – ogromnej, niezniszczalnej struktury chroniącej układ przed phlogistonem. Phlogiston był płynnym, świecącym gazem, który wypełniał przestrzeń między sferami, umożliwiając podróże międzygwiezdne. W piątej edycji D&D kosmologia uległa zmianie: kryształowe sfery i phlogiston zostały zastąpione przez Płaszczyznę Astralną, która otacza wszystkie światy Płaszczyzny Materialnej^[3][5][4][6].

Wildspace to obszar przestrzeni kosmicznej wewnątrz kryształowej sfery, otaczający ciała niebieskie (planety, księżyce, gwiazdy). W Wildspace każdy statek i ciało niebieskie posiada własną grawitację i atmosferę, tworząc zamknięte „bańki” powietrza. Statki spelljammingowe poruszają się w tej przestrzeni dzięki hełmom spelljammingowym, które przekształcają energię magiczną w napęd^[3][4][6].

• Realmspace – system planetarny, w którym znajduje się Toril (świat Zapomnianych Krain). Inne planety w Realmspace to m.in.:
  • Anadia – planeta położona najbliżej słońca, zamieszkana głównie przez halflingów i umber hulki.
  • Coliar – gazowy olbrzym zamieszkany przez latające stworzenia, z unoszącymi się wyspami wody i ziemi.
  • Karpri – oceaniczny świat zamieszkany przez aquatic elves (elfy wodne).
  • Chandos – planeta z wyspami zamieszkanymi przez krasnoludy, ludzi i orki, często znajdujące się w stanie konfliktu.
  • Glyth – świat zamieszkany przez illithidów, pozbawiony roślinności z powodu surowych warunków atmosferycznych.
  • Garden – grupa połączonych lądów zamieszkana przez piratów i nierozumne formy życia.
  • H’Catha – planeta-port zamieszkana przez beholdery, pełniąca rolę międzygwiezdnego centrum handlowego.
• Krynnspace – system, w którym znajduje się Krynn (świat Dragonlance).
• Greyspace – system, w którym znajduje się Oerth (świat Greyhawk).
• Athaspace – system, w którym znajduje się Athas (świat Dark Sun)^[4][6].

Spelljammer wyróżnia się unikalnym połączeniem fantasy i science fiction. Ustawienie oferuje eksplorację nieznanych planet – od bujnych lasów po jałowe pustynie – oraz walki z kosmicznymi piratami, takimi jak Gith Pirates czy Beholder Sovereignty. Ważnym elementem są również negocjacje dyplomatyczne z frakcjami, takimi jak Arcane Consortium czy Illithid Union. Gracze mogą odkrywać kosmiczne tajemnice, np. zagadki Eldritch Lich czy Clockwork Horrors, a także bronić się przed galaktycznymi zagrożeniami, takimi jak łupieżcy umysłów czy githyanki^[4].

Hełmy spelljammingowe są niezbędne do sterowania statkiem. Rzucający zaklęcia (spelljammer) może przekazywać przestrajanie hełmu innym członkom załogi poprzez dotknięcie. W piątej edycji zrezygnowano z kryształowych sfer i phlogistonu na rzecz Planu Astralnego, co uprościło podróże między systemami. Wildspace działa jako przestrzeń między planetami w obrębie jednej sfery, a każdy statek i ciało niebieskie posiada własną grawitację i atmosferę^[3][5][4].

W piątej edycji system walki między statkami został uproszczony. Zamiast skomplikowanych zasad manewrowania, wprowadzono mechanikę opartą na rzutach kośćmi, które określają zmianę odległości między statkami. W drugiej edycji istniały klasy manewrowości, które wpływały na trudność obrotu statku i celność broni^[5].

Okręty wykorzystują do walki zarówno broń oblężniczą, taką jak balisty i katapulty, jak i magię^[3][5].

Spelljammer zadebiutował w 1989 wraz z wydaniem zestawu pudełkowego Spelljammer: AD&D Adventures in Space przeznaczonego do drugiej edycji Advanced Dungeons & Dragons. Publikacja zawierała dwa podręczniki, rozkładane mapy oraz kartonowe modele statków kosmicznych. Setting został zaprojektowany jako wspólne uniwersum dla istniejących światów kampanijnych TSR, takich jak Krynn, Toril czy Oerth, umożliwiając podróże między nimi oraz interakcje postaci pochodzących z różnych settingów^[1][3][4].

W latach 90. Spelljammer należał do popularniejszych linii wydawniczych TSR i doczekał się licznych dodatków rozwijających jego kosmologię, frakcje oraz regiony przestrzeni kosmicznej. Oficjalne wsparcie dla settingu zakończono jednak w 1993 wraz z zamknięciem linii produktowej. Mimo to Spelljammer zachował aktywną społeczność fanowską, która przez kolejne lata adaptowała jego założenia do następnych edycji Dungeons & Dragons oraz innych systemów fabularnych^[3][5][4][7].

W 1992 firma Strategic Simulations opublikowała grę Spelljammer: Pirates of Realmspace opartą na settingu Spelljammer. Była ona połączeniem komputerowej gry fabularnej (cRPG) z taktyczną grą fabularną (TRPG)^[8].

W 2022 firma Wizards of the Coast przywróciła setting do oficjalnego kanonu gry, publikując zestaw Spelljammer: Adventures in Space dla piątej edycji Dungeons & Dragons. Wydawnictwo składało się z trzech podręczników i stanowiło współczesną reinterpretację klasycznej wersji settingu, dostosowaną do zasad D&D 5E^[4][7].