Stanisław Strzyżewski

Stanisław Strzyżewski

Państwo działania	Polska
Data i miejsce urodzenia	27 kwietnia 1922 Łobdowo
Data i miejsce śmierci	23 października 2013 Katowice
profesor nauk o kulturze fizycznej
Specjalność: teoria i metodyka wychowania fizycznego
Alma Mater	Akademia Wychowania Fizycznego w Warszawie
Doktorat	1969 AWF Warszawa
Habilitacja	1974 AWF Warszawa
Profesura	1983 – profesor nadzwyczajny 1989 – profesor zwyczajny
Nauczyciel akademicki
Instytut uczelniany	Instytut Wychowania Fizycznego i Sportu WSWF Katowice
Stanowisko	zastępca dyrektora
Okres zatrudn.	1972–1974
Instytut uczelniany	Instytut Wychowania Fizycznego i Sportu WSWF Katowice
Stanowisko	dyrektor
Okres zatrudn.	1974–1977
Zakład	Zakład Metodyki Wychowania Fizycznego WSWF Katowice
Stanowisko	kierownik
Okres zatrudn.	1977–1983
Katedra	Katedra Teorii i Metodyki Wychowania Fizycznego AWF Katowice
Stanowisko	kierownik
Okres zatrudn.	1988–1992
Stanowisko	nauczyciel akademicki
Okres zatrudn.	1992–2002
Prorektor ds. dydaktyczno-wychowawczych
Uczelnia	Akademia Wychowania Fizycznego w Katowicach
Okres spraw.	1983–1984
Dyrektor instytutu
Instytut uczelniany	Instytut Wychowania Fizycznego i Sportu na Wydziale Zamiejscowym poznańskiej AWF w Gorzowie Wielkopolskim
Okres spraw.	1984–1986
Przewodniczący
Sekcja	Sekcja Metodyki Wychowania Fizycznego przy Zarządzie Głównym Polskiego Towarzystwa Naukowego Kultury Fizycznej (PTNKF)
Okres spraw.	1979–1996
Odznaczenia

Stanisław Strzyżewski (ur. 27 kwietnia 1922 w Łobdowie, zm. 23 października 2013 w Katowicach)^[1] – polski pedagog i naukowiec zajmujący się teorią i metodyką wychowania fizycznego^[2]. Był profesorem Akademii Wychowania Fizycznego w Katowicach^[2] i prorektorem tej uczelni w latach 1983–1984^[3]. Był autorem prac dotyczących metodyki wychowania fizycznego, aktywności ruchowej młodzieży oraz zależności między rozwojem biologicznym a funkcjonowaniem psychicznym^[4]. W późniejszej literaturze określano go jako prekursora nowoczesnej metodyki wychowania fizycznego^[5]. Własny system przedstawiał jako „prakseologiczny model wychowania fizycznego”^[6].

Po ukończeniu w 1937 roku Publicznej Szkoły Powszechnej zdał egzamin wstępny do Państwowego Gimnazjum i Liceum w Wąbrzeźnie. Nauka w gimnazjum była odpłatna. Ponieważ sytuacja materialna rodziny nie pozwalała na opłacanie czesnego, dalszą naukę umożliwiły mu stypendium przyznane za wyniki w nauce oraz zwolnienie z opłat. Przed wybuchem II wojny światowej ukończył drugą klasę gimnazjum^[7].

Po zakończeniu wojny uczestniczył w kursie gimnazjalnym zorganizowanym początkowo w Edynburgu, a następnie przeniesionym do Dundee. Tam 13 maja 1946 roku zdał przed komisją Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego polskiego rządu na uchodźstwie egzamin w zakresie tzw. małej matury^[8]. Świadectwo to umożliwiło mu podjęcie stacjonarnych studiów z zakresu wychowania fizycznego na Akademii Wychowania Fizycznego w Warszawie. Należał do pierwszego powojennego rocznika 1946/1947, liczącego 108 osób^[9]. Obowiązujące wówczas pełne studia trwały trzy lata^[10]; Strzyżewski odbył je w latach 1946–1949^[11]. W 1948 roku, przygotowując się samodzielnie, zdał państwowy egzamin dojrzałości w Liceum Ogólnokształcącym we Wrocławiu, wymagany do uzyskania absolutorium^[12][13].

Po zaliczeniu pełnego programu studiów, wymaganych egzaminów oraz obowiązkowych obozów i kursów 27 czerwca 1949 roku uzyskał absolutorium. Na podstawie studiów wyższych w zakresie kultury fizycznej odbytych w latach 1946–1949 otrzymał 14 lipca 1951 roku tytuł dyplomowanego nauczyciela wychowania fizycznego, a 14 sierpnia 1952 roku tytuł magistra wychowania fizycznego^[11]. W wywiadzie z 2012 roku sam opisywał ten przebieg jako ukończenie studiów stacjonarnych w 1949 roku oraz studiów magisterskich w 1952 roku „w trybie zaocznym”^[14].

W latach 1950–1958 pracował jako nauczyciel wychowania fizycznego w Liceum Pedagogicznym w Wymyślinie. Wspólnie z nauczycielami Marią Jaros i Bolesławem Tymowiczem zabiegał o zwiększenie znaczenia wychowania fizycznego w pracy szkoły, wskazując podczas posiedzeń rady pedagogicznej na biologiczne i wychowawcze znaczenie aktywności ruchowej. Postawa ta wynikała z poglądów wyniesionych ze studiów, zwłaszcza z nauczania Zygmunta Gilewicza, który podkreślał potrzebę powojennej odbudowy biologicznego potencjału społeczeństwa^[15].

Działania Strzyżewskiego, wspierane przez dyrektora liceum Zygmunta Machińkę, sprzyjały włączaniu grona pedagogicznego w różne formy rekreacji, m.in. łyżwiarstwo, pływanie i narciarstwo. Jednym z przykładów była wycieczka narciarska do oddalonego o około 10 km Chrostkowa, określana w jego wspomnieniach jako skiring. Według jego relacji uczniowie przepracowali w ramach czynów społecznych 6900 godzin przy budowie szkolnego stadionu, wykorzystując m.in. walec do trawnika jego konstrukcji^[15]. W jubileuszowym opracowaniu z 2012 roku Mirosław Krajewski wskazywał, że sukcesy sportowe wychowanków Strzyżewskiego oraz zbudowany w Wymyślinie stadion pozostawały ważnym elementem lokalnej pamięci^[16].

Praca z młodzieżą przyniosła sukcesy sportowe. W 1953 roku prowadzona przez niego sztafeta 4 × 100 metrów chłopców zdobyła mistrzostwo Polski podczas I Ogólnopolskiej Spartakiady Szkół Średnich we Wrocławiu, pokonując reprezentacje Łodzi, Gdańska i Krakowa^[17]. Z kolei w 1957 roku jego podopieczni wywalczyli drużynowe mistrzostwo Polski w Ogólnopolskich Drużynowych Zawodach Szkół Średnich w pięcioboju lekkoatletycznym juniorów, natomiast juniorki w tych samych zawodach zajęły 5. miejsce^[18].

W latach 1958–1971 kierował Wydziałem Wychowania Fizycznego z Biologią w Studium Nauczycielskim w Bydgoszczy. W 1969 roku na Akademii Wychowania Fizycznego w Warszawie obronił pod kierunkiem Romana Trześniowskiego rozprawę doktorską dotyczącą aktywności motorycznej, rozwoju osobniczego i zdolności do pracy umysłowej uczennic^[2][3]. Dysertacja stanowiła naukowe opracowanie wyników dwuletniego eksperymentu naturalnego przeprowadzonego w Liceum Pedagogicznym w Wymyślinie. Badanie zorganizowano według kanonu jedynej różnicy Johna Stuarta Milla, porównując grupy różniące się przede wszystkim zakresem zorganizowanej aktywności ruchowej^[19][20]. Strzyżewski zaznaczał jednak, że w warunkach eksperymentu naturalnego rygorystyczne zachowanie kanonu jedynej różnicy było możliwe jedynie w przybliżeniu^[19].

Eksperyment dotyczył wpływu zwiększonej aktywności fizycznej na rozwój fizyczny, sprawność motoryczną i wyniki w nauce uczennic liceum. W grupie uczennic mieszkających w internacie czas przeznaczony na naukę własną zmniejszono o cztery godziny tygodniowo na rzecz obowiązkowych, systematycznych zajęć rekreacyjno-sportowych. Uzyskane wyniki wskazywały na poprawę parametrów biologicznych i sprawności fizycznej bez stwierdzenia negatywnego wpływu zwiększonej aktywności ruchowej na postępy szkolne i ogólną zdolność do pracy umysłowej^[19][20].

Kolejny nurt badań Strzyżewskiego obejmował zależności między tempem dojrzewania biologicznego dziewcząt a rozwojem intelektualnym, cechami osobowości i przystosowaniem społecznym. Problematyka ta zwróciła uwagę psychologów osobowości i stała się przedmiotem oceny Janusza Reykowskiego w postępowaniu habilitacyjnym^[3][21].

Wyniki badań wykorzystanych w rozprawie doktorskiej opublikował w 1971 roku w monografii Aktywność motoryczna a rozwój osobniczy i zdatność do pracy umysłowej uczniów, wydanej przez Państwowe Wydawnictwo Naukowe^[22].

Inspirację dla doświadczenia w Wymyślinie stanowił francuski model „mi-temps pédagogique et sportif”, rozwijany od 1950 roku przez dr Maxa Fourestiera(inne języki) w szkole Gambetta w Vanves. Zakładał on koncentrację nauczania przedmiotów intelektualnych w godzinach porannych oraz przeznaczenie popołudnia na zorganizowaną aktywność fizyczną i sport^[23]. Halina Milicerowa wskazywała, że program Strzyżewskiego wywodził się z tych doświadczeń, lecz nie stanowił ich mechanicznego powtórzenia: w polskich warunkach czas samodzielnej nauki uczennic ograniczono o 3–4 godziny tygodniowo na rzecz kierowanej aktywności ruchowej^[20].

Od 1971 roku był związany z Wyższą Szkołą Wychowania Fizycznego, późniejszą Akademią Wychowania Fizycznego w Katowicach. Stopień doktora habilitowanego uzyskał w 1974 roku na Akademii Wychowania Fizycznego w Warszawie na podstawie monografii Tempo dojrzewania biologicznego a niektóre cechy osobowości dziewcząt w wieku dorastania^[20][2]. W tym samym roku uzyskał uprawnienia instruktora Polskiego Związku Narciarskiego. Zainteresowanie aktywnością na świeżym powietrzu, zwłaszcza sportami zimowymi, znajdowało odzwierciedlenie w jego działalności dydaktycznej i publikacyjnej, m.in. w podręczniku Wychowanie fizyczne poza salą gimnastyczną^[3].

W 1983 roku otrzymał tytuł naukowy profesora nadzwyczajnego, a w 1989 roku – najwyższy tytuł naukowy profesora zwyczajnego nauk o kulturze fizycznej^[2][24].

W katowickiej uczelni pełnił funkcje zastępcy dyrektora Instytutu Wychowania Fizycznego i Sportu (1972–1974), dyrektora tego instytutu (1974–1977), kierownika Zakładu Metodyki Wychowania Fizycznego (1977–1983), prorektora ds. dydaktyczno-wychowawczych (1983–1984) oraz kierownika Katedry Teorii i Metodyki Wychowania Fizycznego (1988–1992). W latach 1984–1986 zorganizował i kierował Instytutem Wychowania Fizycznego i Sportu na Wydziale Zamiejscowym poznańskiej AWF w Gorzowie Wielkopolskim^[3].

Po przejściu na emeryturę w 1992 roku kontynuował pracę dydaktyczną w AWF Katowice na pół etatu do 2002 roku. Do końca życia utrzymywał kontakt z uczelnią i kilka razy w miesiącu odwiedzał jej siedzibę, udzielając pracownikom naukowym i studentom konsultacji oraz wsparcia^[1].

W życiu odwoływał się do stoickiej filozofii Marka Aureliusza. Za swoje motto przyjął sparafrazowaną sentencję Ludwika Hirszfelda.

„Kto chce innych zapalać, musi sam płonąć.”^[14]

Strzyżewski zabiegał o szeroką dostępność podręcznika Proces kształcenia i wychowania w kulturze fizycznej, w którym syntetycznie przedstawił swoją koncepcję kształcenia i wychowania w kulturze fizycznej. W 2013 roku ukazało się czwarte, zaktualizowane wydanie, udostępnione w wersji cyfrowej na serwerze AWF Katowice^[25].

Pochodził z wielodzietnej rodziny chłopskiej. Urodził się jako syn Lucjana Strzyżewskiego i Leokadii z Walczykowskich; miał ośmioro rodzeństwa. W Łobdowie mieszkał do 1926 roku. W 1927 roku rodzina przeprowadziła się do niewielkiego domu położonego w polu we wsi Szczerosługi, gdzie jego ojciec prowadził własny warsztat kołodziejski. Na początku 1929 roku rodzina przeniosła się do Wałycza^[7][13][26].

Brat Józef Strzyżewski służył jako marynarz na lekkim krążowniku ORP Dragon, który w czerwcu 1944 roku wspierał ogniem artyleryjskim alianckie lądowanie w Normandii^[26].

Został pochowany na cmentarzu komunalnym przy ul. Panewnickiej w Katowicach (sektor K2, rząd 13, grób 42)^[27].

W podręczniku Proces kształcenia i wychowania w kulturze fizycznej Strzyżewski określał proponowany system jako „prakseologiczny model wychowania fizycznego”. Wychowanie fizyczne ujmował jako proces równoczesnego doskonalenia ciała i funkcji psychomotorycznych oraz kształtowania wiedzy, umiejętności, nawyków i postaw przygotowujących ucznia do samodzielnego dbania o sprawność fizyczną i zdrowie przez całe życie. Podmiotem tego procesu miał być aktywny i świadomy uczeń, stopniowo przejmujący odpowiedzialność za własne kształcenie, samokontrolę i samoocenę. Hierarchię celów pedagogicznych Strzyżewski streszczał stwierdzeniem: „Ważniejsze bowiem jest to, kim się uczeń staje, niż to, czego uczeń się nauczył”^[28].

Koncepcję opierał na psychologicznej teorii czynności Tadeusza Tomaszewskiego, pedagogice holistycznej oraz prakseologii, rozumianej jako teoria sprawnego i skutecznego działania. Metodyka miała przekładać ogólne cele wychowania na kolejne poziomy praktyki: od programu szkoły i planu klasy, przez cykl tematyczny i lekcję, aż po pojedyncze zadanie wykonywane przez ucznia. Podstawowym mechanizmem organizującym współdziałanie nauczyciela i ucznia była sytuacja zadaniowa, a w działaniach wymagających samodzielnego myślenia tradycyjny układ „bodziec–reakcja” miał być zastępowany układem „zadanie–wynik”^[6][29].

Główne elementy prakseologicznego modelu wychowania fizycznego Strzyżewskiego

Element koncepcji	Ujęcie w podręczniku	Konsekwencja dla praktyki	Rozdział i strony w podręczniku
Naczelny cel wychowania fizycznego	Równoczesne doskonalenie ciała i funkcji psychomotorycznych oraz kształtowanie systemu wiedzy, umiejętności, nawyków i postaw wobec kultury fizycznej.	Efekty doraźne służą celowi prospektywnemu: przygotowaniu ucznia do samodzielnego dbania o sprawność i zdrowie przez całe życie.	„Wstęp”, s. 5–9; 1.1.1 „Naczelny cel wychowania fizycznego”, s. 16–18[28]
Role nauczyciela	Doradca i wychowawca-opiekun, żywy wzór kultury fizycznej, dydaktyk-nowator oraz organizator środowiska; rozpoznaje indywidualne potrzeby i pomaga uczniowi planować pracę nad sobą.	Nie jest wyłącznie instruktorem ćwiczeń: diagnozuje potrzeby, motywuje, organizuje środowisko uczenia się i wspiera szczególnie uczniów wymagających pomocy.	2.1 „Role zawodowe nauczyciela wychowania fizycznego”, s. 28–30[30]
Pozycja ucznia	Uczeń jako aktywny uczestnik i współorganizator procesu; praca powinna być dla niego osobistym, zrozumiałym zadaniem, angażującym ciekawość, odpowiedzialność i pomysłowość.	Nauczyciel wyjaśnia sens zadań, uwzględnia potrzeby ucznia i stwarza warunki do samodzielności, samokontroli oraz samooceny.	2.2.1 „Zasady doboru treści i organizacji kształcenia i wychowania”, s. 32–34[30]
Styl kierowania	Preferowany styl demokratyczny, oparty na uzasadnianiu decyzji, współdecydowaniu i pozytywnej motywacji; w sytuacjach zagrożenia lub wymagających ścisłego sterowania dopuszczane było postępowanie bardziej autokratyczne – zależnie od sytuacji i poziomu bezpieczeństwa.	Partnerstwo nie oznacza rezygnacji z kierowania; w zadaniach wymagających ścisłej kontroli lub w sytuacji zagrożenia nauczyciel może działać bardziej stanowczo.	2.3 „Style kierowania pracą uczniów”, s. 39–45[30]
Łańcuch prakseologiczny	Diagnoza i prognoza potrzeb → planowanie lub programowanie zadań → realizacja → ocena wyników; ocena pełni funkcję informacji zwrotnej dla kolejnych działań.	Ten sam schemat stosuje się na poziomie szkoły, klasy, cyklu, lekcji i pojedynczego zadania; wynik jednego cyklu stanowi punkt wyjścia następnego.	3 „Prakseologiczny model wychowania fizycznego”, s. 46–54[6]
Sytuacja zadaniowa	Zadanie jako regulator stosunków człowieka z otoczeniem; w sytuacjach problemowych aktywizowanie ucznia przez przejście od układu „bodziec–reakcja” do układu „zadanie–wynik”.	W sytuacjach problemowych nauczyciel nie podaje gotowego rozwiązania, lecz organizuje warunki, w których uczeń analizuje problem, podejmuje decyzje i sprawdza wynik własnego działania.	6.2 „Zadanie jako podstawowy mechanizm celowego zachowania się człowieka”, s. 82–120[29]
Kontrola i ocena	Kontrola jako naturalny składnik uczenia się, nie zaś wyłącznie zewnętrzny sprawdzian; wdrażanie ucznia do samokontroli, samooceny i samodzielnego korygowania działania.	Kontrola ma być naturalnym składnikiem uczenia się i sprzężeniem zwrotnym, które prowadzi do samokontroli, samooceny, korygowania działania oraz formułowania potrzeb następnego cyklu.	6.2.3.4 „Czynności kontrolne”, s. 99–101; 7 „Ocena wyników”, s. 229–241[31]
Systematyka metod	Metody reproduktywne – dla zadań ściśle określonych; proaktywne – dla zadań częściowo określonych i usamodzielniających; kreatywne – dla zadań problemowych wymagających samodzielności i inwencji twórczej.	Metodę dobiera się do rodzaju zadania, wieku i możliwości uczniów, warunków działania, wymagań bezpieczeństwa oraz pożądanego poziomu samodzielności.	6.3.2 „Systematyka metod wychowania fizycznego” oraz 6.3.3 „Charakterystyka metod realizacji zadań w wychowaniu fizycznym”, s. 133–144[32]

Strzyżewski nie odrzucał metod odtwórczych ani ścisłego kierowania. Określał jednak ich granice stosowalności, wskazując m.in. na nauczanie techniki sportowej oraz ćwiczenia korekcyjne i rehabilitacyjne. Sprzeciwiał się dominacji tych metod w sytuacjach, w których możliwe było uruchomienie wewnętrznej motywacji, samodzielności i twórczego rozwiązywania zadań przez uczniów. Demokratyczny styl kierowania uznawał za preferowany, lecz nie za bezwarunkowo właściwy w każdej sytuacji^[30][33].

Zaznaczał, że większość opisanych metod była znana wcześniej. Za nowość własnego ujęcia uważał ich uporządkowanie według rodzaju zadania, sposobu wprowadzenia ucznia w sytuację zadaniową oraz stopnia reaktywności, samodzielności i twórczego udziału ucznia^[32].

Był autorem narzędzi służących do badania postaw i wiedzy związanych z kulturą fizyczną. Do najważniejszych należały Kwestionariusz do badania postaw młodzieży szkolnej wobec kultury fizycznej, Test do badania wiedzy młodzieży szkolnej na temat kultury fizycznej oraz opublikowany w 1993 roku Kwestionariusz do badania postaw nauczycieli wychowania fizycznego wobec zawodu^[4].

Część prac ukazała się za granicą. Biogram odnotowuje publikacje w „FIEP Bulletin” z 1979 i 1987 roku oraz rosyjski przekład artykułu Cel kultury fizycznej – aktywny i twórczy człowiek, opublikowany w Moskwie w 1989 roku^[3]. Pod jego kierunkiem przygotowano i obroniono 263 prace magisterskie oraz 14 rozpraw doktorskich^[34][35][14].

W latach 1950–2002 należał do Związku Nauczycielstwa Polskiego. Był członkiem Polskiego Związku Lekkiej Atletyki w latach 1953–1971, a w latach 1960–1971 przewodniczył Komisji Młodzieżowej Okręgowego Związku Lekkiej Atletyki w Bydgoszczy. Za działalność w lekkoatletyce otrzymał 12 czerwca 1979 roku Srebrną Odznakę Honorową PZLA.

Należał również do Bydgoskiego Towarzystwa Naukowego w latach 1960–1973, Polskiego Towarzystwa Naukowego Kultury Fizycznej od 1970 roku oraz Dobrzyńskiego Towarzystwa Naukowego od 2007 roku^[3].

Według pośmiertnego biogramu Mirosława Krajewskiego działał w komitecie założycielskim Polskiego Towarzystwa Naukowego Kultury Fizycznej, w 1970 roku powołał jego Oddział Bydgoski, a w latach 1971–1996 zasiadał w Zarządzie Głównym Towarzystwa^[36].

W latach 1984–1988 przewodniczył Centralnej Komisji Egzaminacyjnej Nauczycieli Wychowania Fizycznego na III stopień specjalizacji zawodowej. Jako rzeczoznawca programowy Ministerstwa Oświaty i Wychowania uczestniczył w opracowywaniu programów nauczania. Był członkiem Komitetu Kultury Fizycznej PAN w latach 1980–1983 i 1987–1990, Rady Naukowej Instytutu Programów Szkolnych w latach 1984–1990 oraz Rady Szkolnictwa Wyższego Kultury Fizycznej w latach 1988–1991.

Był inicjatorem utworzenia i wieloletnim przewodniczącym Sekcji Metodyki Wychowania Fizycznego Polskiego Towarzystwa Naukowego Kultury Fizycznej. W ramach działalności towarzystwa organizował i prowadził ogólnopolskie, dwuletnie seminaria podyplomowe dla nauczycieli, służące wdrażaniu nowych koncepcji do praktyki szkolnej^[3][36].

Uczestniczył w krajowych kongresach i konferencjach naukowych związanych z kulturą fizyczną. W 1991 roku podczas międzynarodowej konferencji zorganizowanej przez Wydział Wychowania Fizycznego Uniwersytetu w Atenach wygłosił dwa główne referaty poświęcone współczesnej polskiej myśli naukowej o wychowaniu fizycznym i jego metodach^[3].

W latach 1979–1996, jako założyciel i przewodniczący Sekcji Metodyki Wychowania Fizycznego przy Zarządzie Głównym PTNKF, organizował krajowe konferencje naukowe, w tym przedsięwzięcia o zasięgu międzynarodowym, poświęcone efektom kształcenia i wychowania w kulturze fizycznej^[3]. W dniach 13–14 czerwca 1988 roku AWF w Katowicach i Sekcja Metodyki WF Zarządu Głównego PTNKF zorganizowały konferencję „Efekty kształcenia i wychowania w kulturze fizycznej”, a Strzyżewski był redaktorem merytorycznym opublikowanych materiałów^[37]. W 1992 roku redagował naukowo materiały IV Krajowej Konferencji Naukowej „Efektywność kształcenia i wychowania w kulturze fizycznej”, która odbyła się 17 października w Katowicach^[38].

W międzynarodowym tomie pokonferencyjnym Pedagogická diagnostika '95, wydanym przez Wydział Pedagogiczny Uniwersytetu Ostrawskiego w 1996 roku, opublikowano jego referat na stronach 191–196^[39].

Do końca życia utrzymywał związki z ziemią dobrzyńską i angażował się w inicjatywy upamiętniające lokalną historię. W 2012 roku otrzymał godność Członka Honorowego Dobrzyńskiego Towarzystwa Naukowego oraz tytuł Honorowego Obywatela Miasta i Gminy Skępe^[40][41]. Dobrzyńskie Towarzystwo Naukowe wymieniało go także w gronie swoich darczyńców^[42].

W 2013 roku z własnych środków sfinansował wykonanie tablicy pamiątkowej poświęconej lotnikowi Stanisławowi Zielińskiemu^[43][44]. Tablicę umieszczono na ścianie kaplicy św. Barbary w Sanktuarium Maryjnym w Skępem, a Strzyżewski uczestniczył w jej publicznym odsłonięciu w czerwcu 2013 roku^[45][46].

Janusz Bielski, oceniając efekty centralnych kursów doskonalenia metodyków, wskazywał, że treści przekazywane przez Strzyżewskiego podczas seminariów były następnie upowszechniane przez uczestników i ich następców w pracy z nauczycielami^[47]. Tadeusz Ulatowski, podsumowując w 1996 roku pracę społeczną Strzyżewskiego w Zarządzie Głównym Polskiego Towarzystwa Naukowego Kultury Fizycznej, stawiał go na czele polskich metodyków wychowania fizycznego i oceniał, że kierowanie Sekcją Metodyki WF przyczyniło się do podniesienia autorytetu Towarzystwa^[47]. Systematyka metod realizacji zadań ruchowych według Strzyżewskiego pozostaje obecna w programie kształcenia Akademii Wychowania Fizycznego w Katowicach, obejmującym metody reproduktywne, proaktywne i kreatywne^[48].

Pracownicy Zakładu Teorii i Metodyki Wychowania Fizycznego, obecnie Zakładu Wychowania Fizycznego i Edukacji Zdrowotnej AWF w Katowicach, utworzyli Konkurs im. Profesora Stanisława Strzyżewskiego „Ciekawa lekcja wychowania fizycznego”, służący upamiętnieniu profesora i wykorzystywaniu jego założeń metodycznych w praktyce^[49].

Konkurs jest przeznaczony dla studentów trzeciego roku studiów pierwszego stopnia na kierunkach wychowanie fizyczne i sport. Ma charakter dwuetapowy: uczestnicy przygotowują konspekt lekcji oparty na celach prozdrowotnych i indywidualizacji, a następnie realizują go w warunkach szkolnych. Laureaci otrzymują zwolnienie z egzaminu z metodyki wychowania fizycznego z oceną bardzo dobrą^[50]. Dnia 18 czerwca 2024 roku odbył się XVI finał konkursu, a w 2026 roku opublikowano regulamin kolejnej edycji^[50][51].

Źródła biograficzne różnie określają rozmiar jego dorobku, zależnie od daty zestawienia i sposobu ewidencji. Złota księga nauki polskiej 2006 podawała 153 oryginalne prace badawcze i publikacje naukowe^[52]. Niedatowany, autoryzowany biogram wykazywał 155 publikacji, w tym 15 monografii^[3]. Nowy słownik biograficzny ziemi dobrzyńskiej z 2014 roku określał jego dorobek jako obejmujący ponad 160 pozycji^[13].

Poniższy wybór opracowano na podstawie bibliografii publikacji pracowników AWF w Katowicach^[4].

• Lekka atletyka: poradnik dla młodzieży, Warszawa: Sport i Turystyka, 1957.
• Adam Kalinowski, Stanisław Strzyżewski, Lekka atletyka: biegi, skoki, rzuty:
  • wyd. 1, Warszawa: Sport i Turystyka, 1965.
  • wyd. 2, Warszawa: Sport i Turystyka, 1968.
  • wyd. 3 popr. i rozsz., pt. Lekkoatletyka: biegi, skoki, rzuty, Warszawa: Sport i Turystyka, 1976.
• Stanisław Strzyżewski, Ryszard Żukowski, Lekka atletyka: poradnik metodyczny:
  • wyd. 1, Warszawa: Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, 1968.
  • wyd. 2 zm., pt. Lekkoatletyka: poradnik metodyczny, Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1975.
• Aktywność motoryczna a rozwój osobniczy i zdatność do pracy umysłowej uczniów, Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1971, seria „Prace Wydziału Nauk Humanistycznych Bydgoskiego Towarzystwa Naukowego. Seria A”, nr 11.
• Tempo dojrzewania biologicznego a niektóre cechy osobowości dziewcząt w wieku dorastania (Monografia nr 14), Katowice: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Wychowania Fizycznego w Katowicach, 1974.
• Zarys metodyki wychowania w kulturze fizycznej:
  • wyd. 1, Katowice: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Wychowania Fizycznego w Katowicach, 1980.
  • wyd. 2 popr., Katowice: Wydawnictwo Akademii Wychowania Fizycznego w Katowicach, 1982.
• O wychowaniu dzieci i młodzieży w kulturze fizycznej, red. Bogdan J. Kunicki, Gorzów Wielkopolski: Polskie Towarzystwo Naukowe Kultury Fizycznej, 1985.
• Stanisław Strzyżewski, Krystyna Górna, Lech Powolny, Uzdolnienia ruchowe dziewcząt i chłopców w wieku szkolnym i ich związki z niektórymi cechami rozwoju osobniczego, Katowice: Wydawnictwo Akademii Wychowania Fizycznego w Katowicach, 1985.
• Proces wychowania w kulturze fizycznej (od wyd. 3 pt. Proces kształcenia i wychowania w kulturze fizycznej):
  • wyd. 1, Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1986, ISBN 83-02-02154-7.
  • wyd. 2, Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1990, ISBN 83-02-02154-7.
  • wyd. 3 popr. i uzup., Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1996, ISBN 83-02-06232-4.
  • wyd. 4, Katowice: Wydawnictwo Akademii Wychowania Fizycznego im. Jerzego Kukuczki w Katowicach, 2013, ISBN 978-83-64036-03-3^[25].
• Rozwój myśli o wychowaniu fizycznym i jego metodach:
  • wyd. 1, Poznań: Akademia Wychowania Fizycznego w Poznaniu, 1987, seria „Podręczniki AWF w Poznaniu”, nr 30, ISSN 0303-5107.
  • wyd. 2, Katowice: Wydawnictwo Akademii Wychowania Fizycznego w Katowicach, 1989.
  • wyd. 3 popr. i rozsz., Katowice: Wydawnictwo Akademii Wychowania Fizycznego w Katowicach, 2002, ISBN 83-87478-40-7.
• Ewolucja metod stosowanych w wychowaniu fizycznym, Warszawa: Instytut Kształcenia Nauczycieli, 1988.
• Stanisław Strzyżewski, Krystyna Górna, Lekcje wychowania fizycznego i sport w opinii uczniów i uczennic, Katowice: Wydawnictwo Akademii Wychowania Fizycznego w Katowicach, 1989.
• Wychowanie fizyczne poza salą gimnastyczną:
  • wyd. 1, Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1992, ISBN 83-02-04776-7.
  • wyd. 2, Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1997.
• Zwierzenia wierszem pisane, Rypin: Dobrzyńskie Towarzystwo Naukowe, 2013, ISBN 978-83-63043-05-6.

• Tempo dojrzewania biologicznego a akceptacja i odrzucenie w nieformalnej strukturze klas szkolnych, „Psychologia Wychowawcza” 1976, nr 1.
• Tempo dojrzewania biologicznego a niektóre cechy rozwoju intelektualnego i adaptacja społeczna dziewcząt w wieku dorastania, w: Psychologia rozwojowa, wychowawcza i społeczna, seria „Materiały do Nauczania Psychologii”, seria II, t. 8, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1978, s. 47–87.
• About of the Education in Physical Culture, „The FIEP Bulletin” 1979, t. 49, nr 3, ISSN 0256-6419^[53].
• O potrzebie i możliwościach stosowania metody problemowej w obszarze kultury fizycznej, Poznań: Akademia Wychowania Fizycznego w Poznaniu, 1980.
• Methods of the implementation of motoric tasks, „Scientific Yearbook of Academy of Physical Education in Warsaw”, vol. 1, Warszawa 1987, ISSN 0860-6080.
• The Education Proces in Physical Culture, „The FIEP Bulletin” 1987, t. 57, nr 1, ISSN 0256-6419^[53].
• Szanuję tradycje, popieram postęp, „Sport Wyczynowy” 1987, nr 1.
• Wiedza o kulturze fizycznej młodzieży kończącej szkołę podstawową w 1986 roku, „Wychowanie Fizyczne i Sport” 1989, t. 33, nr 1, s. 97–118.
• Цель физической культуры — воспитание активного и творческого человека (pol. Cel kultury fizycznej – wychowanie aktywnego i twórczego człowieka), „Теория и практика физической культуры” 1989, nr 1, s. 54–56, ISSN 0040-3601^[54].
• Postawy wobec kultury fizycznej młodzieży kończącej zasadnicze szkoły zawodowe, „Wychowanie Fizyczne i Sport” 1990, t. 34, nr 3, s. 73–85.
• Kwestionariusz do badania postaw nauczycieli wychowania fizycznego wobec zawodu, „Zeszyty Metodyczno-Naukowe” 1993, nr 4, s. 5–11.
• O właściwe rozumienie i stosowanie metody problemowej, „Wychowanie Fizyczne i Zdrowotne” 1993, nr 2.

• Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (18 września 1985)^[13][55]
• Złoty Krzyż Zasługi (24 września 1973)^[13][55]
• Medal Komisji Edukacji Narodowej (2 września 1977)^[13][55]
• Nagroda Prezesa Urzędu Kultury Fizycznej i Turystyki za całokształt dorobku naukowego i dydaktycznego (1992)^[2]
• Tytuł honorowy „Zasłużony Nauczyciel Rzeczypospolitej Polskiej” (28 września 1990)^[13][55]
• Medal 30-lecia Polski Ludowej (22 lipca 1974)^[13][55]
• Medal 40-lecia Polski Ludowej (22 lipca 1984)^[13][55]
• Złota Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury Fizycznej” (9 października 1972)^[13][55]
• Nagroda Przewodniczącego Głównego Komitetu Kultury Fizycznej i Turystyki (1987)^[2]
• Odznaka „100-lecia Sportu Polskiego” (13 listopada 1968)^[55]
• Srebrna Odznaka Honorowa Polskiego Związku Lekkiej Atletyki (12 czerwca 1979)^[55]
• Medal za długoletnią pracę w Akademii Wychowania Fizycznego w Katowicach (1981)^[56]
• Członek Honorowy Dobrzyńskiego Towarzystwa Naukowego (2012)^[40]
• Honorowy Obywatel Miasta i Gminy Skępe (5 czerwca 2012)^[41]

Formalne oceny dorobku powstały na dwóch kluczowych etapach kariery Strzyżewskiego. Halina Milicerowa i Janusz Reykowski oceniali jego badania w postępowaniu habilitacyjnym, poprzedzającym uzyskanie stopnia doktora habilitowanego w 1974 roku^[20][57]. Maciej Demel i Stefan Wołoszyn sporządzili w 1988 roku opinie do wniosku o nadanie mu tytułu profesora zwyczajnego nauk kultury fizycznej^[58][59].

Ocena Macieja Demela. Demel odnosił się do dojrzałej koncepcji teorii i metodyki wychowania fizycznego. Za zasadnicze osiągnięcie Strzyżewskiego uznał rozpoznanie nowego paradygmatu, jego empiryczną weryfikację i wykorzystanie do budowy spójnego systemu metodycznego.

„Strzyżewski był pierwszym metodykiem, który dostrzegł i prawidłowo odczytał paradygmat nowej teorii wf, empirycznie weryfikował jej hipotezy, użył jej elementów do konstrukcji metodyki wf”^[60].

Demel wskazywał, że dzięki powiązaniu teorii wychowania fizycznego z pedagogiką, psychologią, socjologią i prakseologią metodyka przekształcała się z metodyki ćwiczeń cielesnych w pełną metodykę wychowania. Za szczególne osiągnięcie uznał podporządkowanie metod celom i procesowi, a Strzyżewskiego określił jako „fundatora rzeczywistej szkoły naukowej”^[58].

Ocena Stefana Wołoszyna. Wołoszyn analizował koncepcję Strzyżewskiego z perspektywy pedagogiki ogólnej i pedagogiki sportu. Podręcznik Proces wychowania w kulturze fizycznej uznał za dzieło zmierzające do przebudowy metodyki przez jej zdynamizowanie, unowocześnienie, sprakseologizowanie i powiązanie z psychologiczną teorią czynności. Podkreślał jedność oddziaływania wychowania fizycznego na ciało i osobowość ucznia oraz potrzebę zmiany stylu pracy nauczyciela z instruktażu na wychowanie^[61]. Wiązał koncepcję Strzyżewskiego z humanizacją, personalizacją i pedagogizacją wychowania fizycznego, a jako nowe elementy wskazywał model prakseologiczny, systematykę metod, sytuacje zadaniowe, metody problemowe i twórcze oraz analizę relacji nauczyciel–uczeń^[59].

Ocena Haliny Milicerowej. Milicerowa, dyrektor Instytutu Nauk Biologicznych AWF, oceniała biologiczną, antropologiczną i rozwojową część dorobku oraz rozprawę habilitacyjną Strzyżewskiego. Zaliczała go do czołowych teoretyków wychowania fizycznego podejmujących problemy na pograniczu tej dziedziny i innych nauk. Podkreślała wieloaspektowość badań, skrupulatność, znajomość literatury, posługiwanie się metodami pomiarowymi i statystyką matematyczną oraz wiarygodność wyników. Uznała, że całość dorobku, zwłaszcza rozprawa habilitacyjna, świadczyła o doskonałym opanowaniu metodologii naukowej i uzasadniała dopuszczenie Strzyżewskiego do kolokwium habilitacyjnego^[20][62].

Ocena Janusza Reykowskiego. Reykowski koncentrował się na psychologicznej warstwie rozprawy habilitacyjnej. Pozytywnie oceniał rozszerzenie badań poza motorykę i rozwój fizyczny na rozwój umysłowy i społeczny. Za naukowy dorobek pracy uznał „ciekawą konkretyzację” tezy, że na ten sam czynnik środowiskowy odmiennie reagują osoby opóźnione i przyspieszone w rozwoju^[21]. Rozprawę określił jako wartościowy wkład do wiedzy o rozwoju człowieka, podkreślając opanowanie warsztatu badań empirycznych oraz zdolność autora do samodzielnej i wnikliwej analizy faktów^[63].

• Kto jest kim w województwie katowickim '93, Katowice: Wydawnictwo Książnica, 1994, s. 309, ISBN 83-7132-047-7.
• Złota księga nauki polskiej 2000. Naukowcy przełomu wieków, red. nacz. Krzysztof Pikoń, Gliwice: Wydawnictwo Helion, 2001, s. 489, ISBN 83-7197-432-9.
• Współcześni uczeni polscy. Słownik biograficzny, red. nauk. Janusz Kapuścik, red. słownika Marek Halawa, oprac. i red. haseł Bożenna Frankowska, Anna Koc, Edyta Kostrzewa, t. IV: S–Ż, Warszawa: Ośrodek Przetwarzania Informacji, 2002, s. 269, ISBN 83-905295-7-2.
• Krzysztof Pikoń, Agnieszka Sokołowska, Krystyna Pikoń, Złota księga nauki polskiej 2006. Naukowcy zjednoczonej Europy, Gliwice: Mastermedia–Wydawnictwo Helion, 2006, s. 782, ISBN 83-920014-6-X; ISBN 83-920014-7-8.
• Krzysztof Pikoń, Agnieszka Sokołowska, Krystyna Pikoń, Złota księga nauk medycznych 2010, Gliwice: Mastermedia–Wydawnictwo Helion, 2010, s. 295, ISBN 978-83-926326-6-5; ISBN 978-83-926326-7-2.
• Mirosław Krajewski, Nowy słownik biograficzny ziemi dobrzyńskiej, t. 2: M–Ż, Rypin: Dobrzyńskie Towarzystwo Naukowe, 2014, s. 367, ISBN 978-83-63043-08-7 (t. 2), ISBN 978-83-63043-06-3 (całość).

• Pożegnanie Profesora Stanisława Strzyżewskiego, biogram. AWF Katowice. awf.katowice.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-09-21)]. [dostęp 2026-07-20].
• Nekrolog na stronie AWF Katowice. awf.katowice.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-10-29)]. [dostęp 2026-07-20].
• Bibliografia publikacji AWF Katowice – wyszukiwanie autora: „Strzyżewski Stanisław” [dostęp 2026-07-20].
• Bibliografia publikacji w Bibliotece Narodowej – wyszukiwanie autora: „Strzyżewski Stanisław” [dostęp 2026-07-20].
• Bibliografia publikacji AWF Warszawa – wyszukiwanie autora: „Strzyżewski Stanisław” [dostęp 2026-07-20].
• Bibliografia publikacji AWF Poznań – wyszukiwanie autora: „Strzyżewski Stanisław” [dostęp 2026-07-20].
• Bibliografia publikacji AWF Gdańsk – wyszukiwanie autora: „Strzyżewski Stanisław” [dostęp 2026-07-20].
• Profil Stanisława Strzyżewskiego w bazie Ariadna [dostęp 2026-07-20].
• Prof. Stanisław Strzyżewski, [w:] archiwalna baza „Ludzie nauki” portalu Nauka Polska (OPI PIB) [dostęp 2026-07-20] .