Status constructus

Status constructus (dosłownie: „stan sprzężony”) – konstrukcja składniowa charakterystyczna dla języków afroazjatyckich, będąca rodzajem przydawki dopełniaczowej. Służy do wyrażenia relacji posiadania pomiędzy pierwszym a drugim członem. W przeciwieństwie do większości języków indoeuropejskich, posesywność kodowana jest na possesum (drugi człon status constructus), a nie na possesorze (pierwszy człon status constructus). Pierwszym członem status constructus (tzw. nomen regens, rzeczownik rządzący) jest rzeczownik, najczęściej w nominativusie (mianowniku), natomiast drugim członem (tzw. nomen rectum, rzeczownik zarządzany) jest rzeczownik w accusativusie (bierniku), np. ministerstwo sprawiedliwości — وِزَارَةُ آلْعَدْلِ (wizāratu-l-‘adli), gdzie وِزَارَةٌ (wizāratun) oznacza ministerstwo, a عَدْلٌ (‘adlun) — sprawiedliwość^[1.1]. Mianownik w języku arabskim wyrażany jest za pomocą dammy (końcówka -un/-u), a biernik - za pomocą kasry (końcówka -in/-i).

Ta konstrukcja gramatyczna obecna jest w wielu językach semickich, przede wszystkim w języku arabskim, hebrajskim, syriackim oraz językach berberskich, a także w wymarłym języku egipskim.

W zależności od języka, nomen regens (pierwszy człon) może być oznaczany za pomocą właściwości fonologicznych (np. poprzez afiksy, akcent lub obecność samogłoski) i/lub morfologicznych (możliwość lub brak możliwości przyjęcia rodzajnika określonego)^[2].

W języku arabskim status constructus nazywany jest iḍāfą (إِضَافَة). Od polskiej przydawki dopełniaczowej odróżnia go kategoria stanu. Pierwszy z jego członów stanowi rzeczownik (jego przypadek jest zależny od funkcji w zdaniu) w stanie określonym — określa go istnienie drugiego członu, dlatego nie jest on poprzedzony przedimkiem określającym al- (ال). Drugi z członów jest rzeczownikiem w formie drugiego przypadka (odpowiednik biernika), który może być w stanie określonym lub nieokreślonym^[1.2], np.:

• بَيْتُ رَجُلٍ (baytu raǧulin) — dom mężczyzny (jakiegoś nieokreślonego mężczyzny);
• بَيْتُ ٱلرَّجُلِ (baytu-r-raǧuli) — dom mężczyzny (tego konkretnego mężczyzny).

Za pomocą iḍāfy wyraża się przede wszystkim relację posiadania/przynależności, w której drugi człon jest podrzędny wobec pierwszego członu. Niekiedy wskazuje też np. na materiał, z jakiego coś jest wykonane (np. خَاتَمُ خَشَبٍ ẖātamu ẖašabin — pierścionek drewniany) bądź na zawartość (np. فِنْجَانُ قَهْوَةٍ finǧānu qahwatin — filiżanka kawy).

Iḍāfa może składać się z dwóch lub więcej elementów, np. صَبَاحُ يَوْمِ آلثُّلاَثَاءِ (ṣabāḥu yawmi-ṯ -ṯulāṯā'i) — wtorek rano (dosłownie: ranek dnia drugiego).

Status constructus traktuje się jako frazę rzeczownikową (frazę nominalną). Wszystkie dodatkowe określenia tej frazy, np. przymiotniki, dodaje się na końcu, np.بَيْتُ مُحَمَّدٍ كَبِيرُ (baytu Muḥammadi-l-kabīru) — duży dom Mahometa. Określenia iḍāfy muszą przybrać formę gramatyczną członu, do którego się odnoszą (np. przymiotniki dotyczące pierwszego członu iḍāfy będą miały zawsze stan określony oraz ten sam przypadek, rodzaj i liczbę), np. بَيْتُ آلْطَّالِبِ آلْجَمِيلِ أَلْكَبِيرُ (baytu-ṭ-ṭālibi-l-ǧamīli al-kabīru) — duży dom ładnego studenta^[1.3].

We współczesnym języku hebrajskim status constructus nosi nazwę smichut (סמיכות). Służy do tworzenia złożeń z dwóch rzeczowników, a jego znaczenie jest pochodną obu członów, np. בית ספר (bejt sefer) — szkoła (dosłownie: dom książki); בית כנסת (bejt kneset) — synagoga (dosłownie: dom spotkań).

Tworzenie smichutów zależy od rodzaju i liczby rzeczownika. Za każdym razem wszelkie zmiany dokonywane są na jego pierwszym członie, a drugi pozostaje bez zmian^[3].

Jeżeli chcemy użyć smichutu w stanie określonym, to należy dodać przedimek ha- (ה-) do drugiego członu smichutu^[4], np.:

• שיר אהבה (szir ahawa) — (jakaś) piosenka miłosna;
• שיר האהבה (szir ha-ahawa) — (ta konkretna) piosenka miłosna.

Niekiedy tworzenie smichutu wiąże się ze zmianą fonetyczną w jego pierwszym członie, np.:

• ספר שירים (sefer szirim) — śpiewnik;
• ספרי שירים (sifrej szirim) — śpiewniki.

W językach berberskich status constructus, oprócz wyrażania relacji posiadania, stosowany jest także dla rzeczowników występujących po liczebnikach oraz do modyfikowania porządku występowania wyrazów w zdaniu (zwykle jest to VSO, a przy użyciu status constructus — SVO)^[5]. W niektórych przypadkach zastosowanie tej konstrukcji gramatycznej wpływa na zmianę znaczenia frazy, np. służy do wyrażenia podmiotu czasownika nieprzechodniego, np.

• taddart en weryaz (dom mężczyzny) zamiast *taddart en aryaz;
• udem en temɣart (twarz kobiety) zamiast *afus deg afus;
• Ssiwlent temɣarin (kobiety powiedziały) zamiast *Ssiwlent timɣarin.

• A. Adamczyk, Kategoria określoności w nauczaniu współczesnego języka hebrajskiego, Elipsa 2016.
• D. Cohen, Études de linguistique sémitique et arabe, Mouton 1970.
• J. Danecki, Gramatyka języka arabskiego, tom II, Dialog 2001.
• D. Dekiert, Gram hebrajskiej gramatyki.
• S. Moscati, Wykłady z językoznawstwa semickiego, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego 1968.
• F. Sadiqi, Grammaire du berbère, Éditions l'Harmattan 1997.