Strój kaszubski

Strój kaszubski – strój ludowy, noszony przez Kaszubów. Wyszedł z użycia pod koniec XIX wieku^[1]. Pierwsze rekonstrukcje stroju odbyły się jeszcze przed I Wojną Światową, obecnie najczęściej używa się stroju świetlicowego.^[2] Jedyną przetrwałą do naszych czasów oryginalną częścią stroju kaszubskiego jest złotnica (złotogłowia).

Stroje kaszubskie zaczęły wychodzić z użycia już w II połowie XIX wieku z powodu urbanizacji i rozwoju przemysłowego regionu. Pierwszą próbę ich rekonstrukcji przedstawiono w 1910 roku na wieczornicy Towarzystwa Czytelni Polskiej w Kościerzynie. Strój świetlicowy upowszechnił się najbardziej w formie, jaką nadała mu kaszubska regionalistka Franciszka Majkowska. Od tego momentu strój ten zyskał popularność w wiejskich teatrach amatorskich i był używany podczas różnych wydarzeń.

Ów strój świetlicowy składał się z białej koszuli ozdobionej kolorowym haftem (nieobecnym w tradycyjnych, autentycznych strojach kaszubskich), czarnego aksamitnego gorsika, wełnianej spódnicy oraz płóciennego fartuszka również zdobionego haftem. Zawierał on elementy zarówno stroju panny, jak i mężatki. Warto dodać, że charakterystyczny niebieski haft kaszubski pojawiający się w tej wersji ubioru został stworzony przez Teodorę Gulgowską – popularyzatorkę kaszubszczyzny, która od 1906 roku komponowała go na zapaskach i bluzkach. Haft ten nie ma uzasadnienia historycznego, ponieważ w dostępnej ikonografii ani literaturze nie znaleziono dowodów na jego obecność w pierwotnych strojach kaszubskich.^[3]

Mężczyźni nosili koszule z płótna samodziałowego o kroju przyramkowym, na które zakładali liwk, czyli kamizelkę. Młodzież kaszubska wybierała zwykle modele prążkowane czerwono-zielone lub żółte, natomiast starsi preferowali kamizelki granatowe albo ciemnozielone. Zimą używano także futrzanych kamizelek, szytych ze skórek kotów. Tego typu odzienie pełniło funkcję ubioru domowego, roboczego i codziennego. Jeśli jednak kamizelka była wykonana z jedwabiu, zaliczano ją do strojów uroczystych. W dni świąteczne natomiast, wychodząc do miasta, wkładano węps, czyli żakiet, który zdejmowano zaraz po powrocie do domu.

Węps to rodzaj kamizeli z rękawami, noszonej pod sukmaną lub płaszcz, głównie przez młodszych mężczyzn. Był szyty do figury, sięgał bioder, miał małe wyłogi przy kołnierzu, dwie kieszenie i zapinany był na podwójny rząd guzików. Najczęściej występował w kolorze ciemnozielonym, modrakowym, granatowym lub brunatnym, szyty z domowej wełnianej tkaniny, najczęściej z baju. Wępsu nie należy mylić z męską jupą – luźnym, czarno-szarym kaftanem roboczym, bez kieszeni i kołnierza, używanym na całym Pomorzu i w Wielkopolsce, wkładanym zimą do pracy w lesie. Sukmana była szyta z granatowego lub modrego samodziału, a u bogatszych – z kupnego sukna. Jej charakterystycznym elementem były plecy ze „słupem” i kontrafałdy z tyłu, ozdobione błyszczącym guzikiem. Kołnierz miał czerwone klapy odsłaniające kamizelkę, a rękawy – wyłogi z czerwonej lub amarantowej flaneli. Kożuch kaszubski znany jest jedynie ze źródeł – prawdopodobnie przypominał kożuchy Słowińców i Kabatków, szyty z dwóch baranich skór, zszytych na ramionach, z prostym otworem na głowę i rękawami. Płaszcz z peleryną, używany dłużej niż sukmana, powstawał z granatowego lub czarnego samodziału. Był obszerny, sięgał do kostek, miał rozpór z tyłu, kieszenie po bokach i pelerynę zapinaną pod kołnierzem.

Kaszubi bardzo cenili obuwie i często po butach oceniano, kim jest człowiek. Skorznie, czyli wysokie buty z cholewami, były podstawą stroju odświętnego – bez nowych i błyszczących nie można się było pokazać, zwłaszcza na weselu. Najczęściej szyto je z surowej skóry. Na południu Kaszub noszono mocne, smołowane buty jałowicze, a rybacy natłuszczali skórę rybim tłuszczem, żeby chronić ją przed wodą. Ich buty były dłuższe niż te rolnicze, a nad morzem sięgały nawet do pasa. Na wsi mówiono na nie krampówki, bo po wywinięciu cholew sięgały tylko do kolan. Do pracy Kaszubi nie zakładali skórzni – używali starych butów zwanych kurpiami. Znane były też krótkie kaszubskie buty z niską cholewką, sięgającą do łydki, szyte z dwóch części miękkiej skóry. Oprócz tego popularne były chodaki z drewna, nazywane żartobliwie kujonami albo klumpami, oraz korki (koercze) – pantofle robocze z drewnianą podeszwą i skórzaną górą. Uważano, że takie buty wprowadzili niemieccy koloniści. Do pracy w polu czy w lesie często chodzono boso, a zimą zakładano grube skarpety lub wełniane pończochy, a do tego chodaki albo korki.

Typowym kaszubskim nakryciem głowy były muce – futrzane czapy z nausznicami i długim okryciem karku, które w mrozie można było zawiązać pod brodą. Szyto je ze skóry czarnego jagnięcia i występowały w dwóch rodzajach: całe futrzane lub z baranią opuszką i sukiennym denkiem. Obok muc używano też kapeluszy przez cały rok, zwłaszcza podczas uroczystości. Czarny filcowy kapelusz z małym rondem nosił pan młody i starszy drużba, a w XIX wieku pojawiły się kapelusze cylindryczne w stylu Biedermeiera. Pod względem kształtu kapelusze dzielono na cztery typy, a latem popularne były lekkie kapelusze słomkowe z wysokim denkiem.

Podstawą był koszula dwuczęściowa. Górną część szyto z lepszego płótna, a dolną z gorszego. Na koszulę wkładano gorset, zwany liwk lub staniczkiem. Panienki nosiły gorset, a mężatki kabacik. Liwk, czyli gorset lub staniczek, mógł mieć krótkie bufiaste rękawy, a latem szyto go z białego płótna. Czasami występowały także gorsety w kolorze granatowym lub czerwonopasiastym, bardziej ozdobne, przeznaczone na uroczystości. Następnie zakładano spódnicę. W stroju kaszubskim rozróżnia się spódnicę wierzchnią, zwaną czitę, oraz spódnicę, czyli halkę.^[4]

Spódnica wierzchnia (czitel) była obszerna i sfałdowana, sięgała do kostek u starszych kobiet i do łydek u dziewcząt. Fałdy spódnicy podszywano tasiemką, a w późniejszych krojach spódnice klinowano ku górze, aby dobrze układały się w pasie. Materiał na spódnicę mógł być lniany, wełniano-lniany lub bawełniany. Wierzchnie spódnice były zwykle gładkie i samodziałowe, a do spódnic świątecznych używano materiałów bardziej ozdobnych, czasem z nadrukowanymi kwiatami lub pasami.

Fartuszek, czyli zapaska, był obowiązkowy. Dziewczęta nosiły mniejsze, białe fartuszki, a kobiety zamężne większe, sięgające do tyłu spódnicy. Fartuchy świąteczne były jedwabne, a codzienne płócienne. Fartuch wiązano tak, aby tylne fałdy spódnicy były widoczne.

Kabat i jupa stanowiły wierzchnie okrycie mężatek. Były szyte z aksamitu, często kobaltowego, czarnego lub sepiowego, z wieloma klinami podkreślającymi talię i fałdami w rękawach. Sukmanki, podobne do męskich, noszono w chłodne dni. Elementy te zostały zaczerpnięte przez wieś pod koniec XVIII wieku z mody mieszczańskiej.

Na głowę kobiety nakładały różne nakrycia w zależności od okazji i stanu cywilnego. Najwcześniejszym nakryciem głowy dziewcząt był wianek, który przerodził się później w bujny wieniec ślubny. Panienki zamiast wianka częściej wplatały we włosy pęczki kwiatów. Mężatki, zamiast wianków, nosiły czepce, które występowały w kilku odmianach: poczynając od nocnic do snu, przez codzienne kitajkowe czepce, aż po odświętne złotogłowy lub rembowane muce. Czepce odświętne zdobiono haftem złotym, srebrnym lub kolorowym, a pod nie zakładano chustkę. Chustki mogły być lniane, bawełniane lub wełniane, białe albo kolorowe, i nosiły je zarówno panny, jak i mężatki. Chusty naramienne były większe, cięższe i zdobione. Czasem kobiety nosiły też tzw. szale tureckie – duże chusty w czerwono-brązowych barwach.

Kaszubki nosiły pończochy, które Ceynowa nazywał nogawkami. Były one białe lub niebieskie, z czerwonymi szwami po bokach. Wykonywano je z wełny w domach i zakładano głównie w święta. Na pończochy ubierano czarne trzewiki – sięgające kostek, sznurowane i wiksowane, czyli błyszczące. Kaszubki nie nosiły skorzni (butów z wysokimi cholewami) ani chodoków (drewnianych butów). Zamiast tego używano również szlupek – miękkich pantofli szytych z resztek materiałów odzieżowych, pogardliwie nazywanych szlore. W Wielkopolsce ich odpowiednikiem były laczki. Takie pantofle noszono tylko w domu.

• Stroje ludowe w Polsce
• Kaszuby
• Kaszubi
• Język kaszubski

• Katarzyna Kulikowska, Strój kaszubski
• Kamila Dombrowska, Strój kaszubski. Geneza – przeobrażenia – współczesność, Wdzydze 2023.
• Bożena Stelmachowska, Atlas Polskich Strojów Ludowych. Strój kaszubski 1959

• Ubiór kaszubski [online] [dostęp 2010-12-28] [zarchiwizowane z adresu 2016-05-05]  (pol.).
• Kaszubskie stroje ludowe [online] [dostęp 2014-04-15] [zarchiwizowane z adresu 2009-08-16]  (pol.).
• Kaszubskie stroje ludowe [online] [dostęp 2010-12-28] [zarchiwizowane z adresu 2011-11-03]  (pol.).
• Typy ludowe kaszubskie, polona.pl [dostęp 2018-05-16]