System celkowy

System celkowy, system pensylwański, system filadelfijski – typ systemu penitencjarnego ukształtowany w Anglii i Stanach Zjednoczonych na przełomie XVIII i XIX w. Więzienia w tym systemie charakteryzowały się ścisłą izolacją osadzonych odbywających karę w jednoosobowych celach.

System pensylwański i konkurencyjny wobec niego system auburnski są przez niektórych badaczy traktowane łącznie jako dwie formy systemu celkowego.

System celkowy był pierwszym w historii system penitencjarnym^[1]. Wcześniej, sposób odbywania kary więzienia zależał od lokalnych warunków i zwyczajów. Warunki działania różnych instytucji więziennych były więc bardzo różne. Kara więzienia nie służyła realizacji innych celów niż izolacyjne^[2].

Dążenie do reformy więziennictwa ze względów humanitarnych było ważną częścią społecznej doktryny kwakrów. W 1682 przywódca kwakrów William Penn na mocy przywileju królewskiego założył Pensylwanię, w której starał się wprowadzić szereg nowych rozwiązań instytucjonalnych, m.in. ograniczenie kary śmierci i kar cielesnych, oraz wprowadzenie odrębnych cel (pomagających w skupieniu na przemianie wewnętrznej i uniemożliwiających demoralizację wzajemną osadzonych), oraz nastawienie na poprawę moralną, edukację religijną i pracę więźniów. Śmierć Penna w 1718 zakończyła próby wprowadzenia tych reform^[3]. Wiara w przenoszenie skłonności przestępczych poprzez wzajemne kontakty („zarażanie” przestępczością i demoralizacją) leżała u podstaw podstawowej zasady późniejszego systemu celkowego – całkowitej izolacji^[4].

W epoce oświecenia rozwinęły się humanitarne i reformatorskie idee dotyczące więziennictwa i polityki karnej, zgodnie z którymi kara powinna realizować racjonalne cele, m.in. unikać niepotrzebnego cierpienia i dążyć do poprawy więźnia. W 1777 John Howard napisał wpływowy raport, podsumowujący jego obserwacje o stanie więzień w Europie: State of the Prisons. Wskazywał w nim, że należy zaprzestać dotychczasowych form odbywania kary więzienia. Więźniom powinno pozostawić się nadzieję powrotu do życia w społeczeństwie, umożliwić im kształcenie, poprawę moralną i wychowanie religijne oraz włączać w wykonywanie użytecznych społecznie prac. Warunki sprawowania kary (sanitarne, lokalowe, związane z opieką zdrowotną) powinny być też poprawione^[5].

Drugi z angielskich reformatorów: Jeremy Bentham zaproponował racjonalizację sposobu odbywania kary w duchu utylitaryzmu. Służyć temu miała m.in. nowa architektura więzienna. W pracy Panopticon or the inspection house (1791) Bentham opisał projekt panoptykonu – więzienia w kształcie rotundy, z centralnie umieszczoną wieżą strażniczą i indywidualnymi celami wokół krawędzi. W ten sposób, więźniowie umieszczeni w indywidualnych celach mogli być obserwowani przez nielicznych strażników, nie demoralizujac się nawzajem^[6].

W ten sposób ukształtowała się idea nowego więzienia w systemie celkowym, gdzie więźniowie odbywają karę pozbawienia wolności w indywidualnych celach, gdzie ich kontakty są ograniczone, aby przeciwdziałać demoralizacji, ale gdzie warunki odbywania kary są humanitarne^[7]. Pierwsze pojedyncze więzienia tego typu powstały w Gandawie i w Gloucester. Systemy penitencjarne oparte na zasadzie celkowej powstały jednak w Stanach Zjednoczonych w Pensylwanii^[8].

System pensylwański i konkurencyjny wobec niego system auburnski są przez niektórych badaczy traktowane łącznie jako dwie formy systemu celkowego^[9].

System pensylwański był częściowo kontynuacją idei Williama Penna, jednocześnie też ucieleśniał zasady klasycznej szkoły kryminologii, w której podstawowym celem pozbawienia wolności było karanie za popełnione przestępstwo, ciężka praca i pokuta^[10]. Kwakrowskie stowarzyszenie zajmujące się reformą więzień (Society for Prison Discipline) zaczęło organizować na nowy sposób część więzienia (wydzielony budynek) na Walnut Street w Filadelfii (1790–1819)^[11][7]. Cele miały tam wymiary 6x8 stóp i wysokość 9 stóp. Budynek przeznaczony był do odbywania najcięższej kary, połączonej z ciężką pracą^[12].

W 1829 otwarto nowe więzienie w Filadelfii (początkowo nazywające się Cherry Hill Penitentiary, potem Eastern State Penitentiary), w którym zaprowadzono całkowitą izolację więźniów na okres ok. 3 lat^[7][11]. John Haviland zaprojektował ten niezwykle kosztowny budynek, wykorzystując różne nowoczesne rozwiązania, m.in. centralne ogrzewanie czy instalację bieżącej wody. Budynek otoczony był 10-metrowym kamiennym murem. Ułożony był na planie radialnym, w którym siedem bloków rozchodziło się od bloku osiowego. Cele były wielkości 7 × 12 stóp, 16 stóp wysokie. Każda miała 8-calowe okno. Na wyposażeniu znajdowało się stalowe łóżko, toaleta, taboret, ława i narzędzia do pracy oraz spożywania posiłków. Drzwi zaopatrzone były w szufladę do przekazywania posiłków i wizjer do obserwacji więźnia^[12]. Każda cela miała indywidualny dziedziniec, na którym więzień mógł ćwiczyć przez godzinę dziennie^[4].

Podstawową zasadą więzienia była całkowita izolacja więźniów. Więźniowie nie mogli kontaktować się ze sobą, a także z osobami spoza zakładu karnego (np. rodziną). W zakładzie karnym nie było przestrzeni wspólnych (pokoju do nauki, wspólnych miejsc do pracy czy stołówki), a wszystkie czynności więźniowie wykonywali samotnie w swoich celach. Wykonywali prace rzemieślnicze: szewstwo, stolarstwo, tkactwo i przędzenie. W czasie wolnym mogli czytać Biblię^[4].

Więźniowie opuszczali cele jedynie dla ćwiczeń (na osobnych dziedzińcach) i modlitwy. Podczas nabożeństw byli ściśle izolowani (specjalnie projektowane stalle, noszenie masek uniemożliwiających identyfikację)^[7]. Na stałe cele można było opuścić tylko w przypadku ciężkiej choroby. Kontrola osadzonych była całkowita i całodobowa (dzień i noc)^[13]. Podczas transportu więźniów narzucano im worki na głowę, by uniknąć identyfikacji i kontaktów^[4].

W więzieniu Cherry Hill karę odbywało 15 tys. skazanych. Projekt ten spotkał się z szerokim zainteresowaniem i był często odwiedzany przez reformatorów z całego świata. Wkrótce według modelu pensylwańskiego zaczęto organizować inne zakłady karne^[4].

Po Filadelfii, system pensylwański został zaprowadzony w kolejnych więzieniach: New Jersey (1798), Wirginii (1800), Vermont, Marylandzie (1812), New Hampshire (1812) i Ohio 1816^[14]. Poza Stanami Zjednoczonymi system celkowy zyskał popularność w Wielkiej Brytanii. Pierwsi królewscy inspektorzy więzienni – William Crawford i William Whitworth Russell – byli jego wielkimi zwolennikami. Po ustanowieniu Prisons Act w 1839 system celkowy stał się oficjalnym brytyjskim systemem penitencjarnym, do którego miano dostosować funkcjonowanie wszystkich więzień^[15].

Według systemu celkowego zorganizowano nowe, otwarte w 1842, Więzienie w Pentonville. Miało w nim przebywać do 520 więźniów odbywających karę ok. 18 miesięcy w całkowitej samotności. Architektura i organizacja zakładu karnego miała uniemożliwiać więźniom komunikację. Cele indywidualne miały wymiary 13 stóp na 7 stóp oraz wysokość 9 stóp^[15].

Od lat 40. XIX w. zaczęła narastać krytyka systemu celkowego. Od początku problemem były wysokie koszty budowy, organizacji i prowadzenia takiego zakładu karnego^[11][4]. Zauważono, że reżim więzienny jest bardzo surowy. Absolutna izolacja powodowała problemy psychiczne wielu więźniów, apatię oraz bardzo dużą liczbę samobójstw^[15][4]. W Wielkiej Brytanii w kampanię przeciwko systemowi celkowemu zaangażowały się „The Times” oraz Charles Dickens (który był krytyczny wobec tej formy odbywania kary od czasu wizyty w więzieniu Eastern State Penitentiary w 1842^[4]). Doprowadziło to do zmian w więzieniach (np. Pentonville) i skrócenia wymiaru kary (do 12 miesięcy, potem do 9)^[15]. Izolacja jako zasada polityki penitencjarnej została ostatecznie porzucona w angielskiej nowelizacji Prison Act z 1865, choć pojedyncze cele nadal pozostawały w użyciu^[15]. W Stanach Zjednoczonych za koniec systemu celkowego uznaje się rok 1866, kiedy ten system został porzucony w więzieniu w Eastern State Penitentiary^[4]. Już wcześniej nadmierna liczba więźniów doprowadziła do zmian w oryginalnym projekcie Havilanda. Bloki, które powinny pozostawać jednopoziomowe, wskutek przeludnienia zbudowano jako dwupoziomowe, co ułatwiło kontakty między więźniami. W 1866 w całym więzieniu zmieniono cele na wieloosobowe^[4].

Problemy związane z systemem pensylwańskim doprowadziły do prób jego reformy i stworzenia w latach 1821–1823 odmiennego systemu penitencjarnego systemu milczenia w więzieniu w Auburn^[16]. Obydwa systemy były w pierwszej połowie XIX w. traktowane jako konkurencyjne formy zakładów penitencjarnych^[7].

Koniec systemu celkowego nie oznaczał zupełnego odejścia od umieszczania skazanych w izolowanych celach, co praktykowane jest do dzisiaj. Nie miało to już jednak charakteru tak całościowego, a izolacja nie była całkowita. Współcześnie całkowita izolacja stosowana jest raczej jako czasowy środek surowej kary dyscyplinarnej (izolatka)^[13]. Ten typ odbywania kary pozbawienia wolności stosuje się też w więzieniach typu supermax^[17].

• KimK. Davies KimK., Pennsylvania System, [w:] MaryM. Bosworth (red.), Encyclopedia of Prisons & Correctional Facilities, Sage Publications, 2005, s. 694–697 .
• HelenH. Johnston HelenH., Separate and Silent Systems, [w:] YvonneY. Jewkes, JamieJ. Bennett (red.), Dictionary of Prisons and Punishment, London – New York: Routledge, 2008, s. 472–474 .
• WitoldW. Kędzierski WitoldW., Penitencjarystyka z resocjalizacją instytucjonalną. Historia – stan obecny, Warszawa: Engram – Difin, 2021 .