Takyry

Takyry na pustyni Kara-kum w Turkmenistanie

Takyry – słone, ciężkie, nieurodzajne gleby obszarów suchych centralnej Azji, powstające w dnach obszarów epizodycznie zalewanych wodą. Charakteryzują się kilkucentymetrową skorupą z siecią wielobocznych spękań na powierzchni i prawie całkowitym brakiem roślinności.

Nazwa takyr (takir) pochodzi z języków tureckich używanych w Środkowej Azji[1], gdzie tak nazywano gleby występujące w obszarach również nazywanych takyrami. Są to płaskie obniżenia o popękanej, ilasto-mułowej powierzchni będące dnem wyschniętych jezior, jedynie okresowo zalewanych wodą, występujących na pustyniach i półpustyniach centralnej Azji[2][3]. Podobne obszary w Ameryce nazywa się playa[3].

Gleby takyry powstają w obniżeniach terenu, w obszarach bezodpływowych epizodycznych jezior, na równinach aluwialnych lub na terenach obniżeń przedgórskich. Okresowe, krótkotrwałe zalanie wodą powoduje naniesienie najdrobniejszych frakcji iłu i pyłu, które po wyschnięciu tworzą na powierzchni jasną, twardą skorupę (pancerz) o grubości kilku cm. W trakcie wysychania tworzą się, charakterystyczne dla takyrów, wieloboczne spękania i poligony (płytki), zwykle o średnicy 8−10 cm. Materiał z którego jest zbudowany górny poziom składa się z ponad 80% z iłu i pyłu, nie zawiera lub zawiera mało soli rozpuszczalnych. Poniżej znajduje się wzbogacony w sole poziom o strukturze płytkowej lub masywnej, w którym brak spękań[1][4].

Takyry charakteryzują się silnie zasadowym odczynem (pH 8−10) i małą pojemnością sorpcyjną. Są to gleby silnie zasolone, przy czym największe nagromadzenie soli występuje tuż pod spękaną skorupą. W kompleksie sorpcyjnym przeważają wapń, magnez i sód (sód może przekraczać 20%). Takyry zawierają mało próchnicy (ok. 0,5%), z przewagą kwasów fulwowych. Mają one niekorzystne właściwości fizyczne: ciężki skład granulometryczny, mała porowatość, mała przepuszczalność[5][6]. Gleby te są prawie całkowicie pozbawione roślinności wyższej. Występują na nich w niewielkich ilościach jedynie glony, porosty i słonorośla[1][4].

Takyry są glebami śródstrefowymi tworzącymi zwykle niewielkie areały o powierzchni 1−12 km². Występują głównie na obszarach pustynnych i półpustynnych Azji środkowej w towarzyszą strefowym glebom szaroburym. Użytkowanie rolnicze takyrów jest nieopłacalne[1][5], jedynie w przypadku najlepszych gleb takyrowych (np. sołonczaków takyrowych), po nawodnieniach, mogą one być wykorzystywane w rolnictwie[6].

Używana regionalnie nazwa gleb takyry została włączona do rosyjskiej / radzieckiej systematyki gleb, skąd trafiła do światowego gleboznawstwa[7]. W używanej obecnie międzynarodowej klasyfikacji gleb WRB nie wydzielono takyrów jako odrębnej grupy gleb, wprowadzono jedynie poziom diagnostyczny takyric[1].


Przypisy

  1. ↑ a b c d e Renata Bednarek, Stefan Skiba: Geografia gleb świata. W: Andrzej Mocek (red.): Gleboznawstwo. Wyd. I. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2015, s. 399. ISBN 978-83-01-17994-6.
  2. ↑ Vladimir Kotlyakov, Anna Komarova: Elsevier's Dictionary of Geography: in English, Russian, French, Spanish and German. Elsevier, 2007, s. 721. ISBN 0-444-51042-7. [dostęp 2020-04-30]. (ang.).
  3. ↑ a b Wojciech Jaroszewski, Leszek Marks, Andrzej Radomski: Słownik geologii dynamicznej. Warszawa: Wydawnictwa Geologiczne, 1985, s. 183, 256. ISBN 83-220-0196-7.
  4. ↑ a b Zbigniew Prusinkiewicz: Środowisko i gleby w definicjach. Toruń: Oficyna Wydawnicza „TURPRESS”, 1999, s. 415. ISBN 83-86781-63-7.
  5. ↑ a b Renata Bednarek, Zbigniew Prusinkiewicz: Geografia gleb. Wyd. IV. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1999, s. 122. ISBN 83-01-12247-1.
  6. ↑ a b B. Dobrzański, R. Bednarek, Z. Prusinkiewicz: Gleby świata. W: Saturnin Zawadzki (red): Gleboznawstwo. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1999, s. 497. ISBN 83-09-01703-0.
  7. ↑ W.A. Kowda: Podstawy nauki o glebach. Warszawa: PWRiL, 1984. ISBN 83-09-00798-1.
Gleby i gleboznawstwo
Pojęcia podstawowe
Profil glebowy
Bonitacja rolnicza gleb

Content Disclaimer

Informasi ini disarikan dari Wikipedia dan disajikan kembali untuk tujuan edukasi. Konten tersedia di bawah lisensi CC BY-SA 3.0. Kami tidak bertanggung jawab atas ketidakakuratan data yang bersumber dari kontribusi publik tersebut.

  1. The information displayed on this website is sourced in part or in whole from Wikipedia and has been adapted for the purpose of restating it. We strive to provide accurate and relevant information, however:
  2. There is no guarantee of absolute accuracy. Wikipedia is an open, collaborative project that can be edited by anyone, so information is subject to change.
  3. It is not intended to constitute professional advice. The content displayed is for informational and educational purposes only. For important decisions (e.g., medical, legal, or financial), please consult a professional.
  4. Content copyright. Wikipedia is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License (CC BY-SA). This means that content may be reused with appropriate attribution and shared under a similar license.
  5. Responsible use. Any risk arising from the use of information from this website is entirely the responsibility of the user.
Kembali kehalaman sebelumnya