Teodoros z Samos

Teodoros z Samos (gr. Θεόδωρος ὁ Σάμιος, ur. 561 p.n.e., zm. 469 p.n.e.^[1]) – grecki architekt, rzeźbiarz-brązownik i toreuta z Samos, czynny w połowie VI wieku p.n.e.

W latach około 570–560 p.n.e.^[2] współpracował z Rojkosem (prawdopodobnie ojcem) przy budowie olbrzymiej i nowatorskiej pod względem planu świątyni Hery na Samos (tzw. Herajon III). Po 560 p.n.e. współdziałał przy budowie Artemizjonu w Efezie (miał tam m.in. wprowadzić system centralnego ogrzewania). Również wspólnie z Rojkosem wykonał brązowy krater dla temenosu Apollina w licyjskiej Patarze, przez Licyjczyków uważany za dzieło Hefajstosa. Wraz z Teleklesem (prawdopodobnie bratem) odlał z brązu duży posąg Apollina Pytyjskiego dla Samos. Według późniejszego przekazu Diodora (I wiek p.n.e.) artyści mieli go wykonać metodą egipską, czyli prawdopodobnie z zastosowaniem m.in. egipskiego kanonu proporcji.

Teodoros był również twórcą brązowego posągu na Samos –stanowiącej wówczas rzadkość rzeźby autoportretowej z pilnikiem i maleńką kwadrygą w rękach. Obok architektury i rzeźby zajmował się rytowaniem gemm. Miał też wykonać opisany przez Herodota (Dzieje III 41,1) legendarny złoty pierścień ze szmaragdem dla tyrana Polikratesa.

Tradycja grecka zgodnie przypisywała Teodorosowi i Rojkosowi wynalezienie pustego odlewu brązowego, w istocie znanego znacznie wcześniej. Pliniusz wymienia Teodorosa jako wynalazcę m.in. kątownicy i poziomicy.

• Encyklopedia sztuki starożytnej. Europa – Azja – Afryka – Ameryka, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe / Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998, s. 497, 564, ISBN 83-01-12466-0 (PWN), ISBN 83-221-0684-X (WAiF).
• Mała encyklopedia kultury antycznej A-Z (red. Z. Piszczek), PWN, Warszawa 1983, s. 644, 734, ISBN 83-01-03529-3.
• Janusz A. Ostrowski: Słownik artystów starożytności. Architektura, rzeźba, malarstwo, rzemiosło artystyczne. Katowice: Wydawnictwo „Książnica”, 1994, s. 195, ISBN 83-85348-61-1.
• Żmudziński M., Świat starożytny i jego cuda, Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, Wrocław 2003, s. 160,162, ISBN 83-04-04649-0.
• Honorata Korpikiewicz. Rozważania o nauce i metodzie naukowej / Considerations about Science and Scientific Method. „Humanistyka i Przyrodoznawstwo”. 8, 2002.