Triest

Zobacz też: Trieste.

Triest

Trieste, Trst

Od góry: Piazza Unità d’Italia, Grand Canal, serbski kościół prawosławny, wąska uliczka w starym mieście, Castello Miramare, widok od strony morza
Herb Flaga
Państwo	Włochy
Region autonomiczny	Friuli-Wenecja Julijska
Burmistrz	Roberto Dipiazza
Powierzchnia	84,49 km²
Wysokość	2 m n.p.m.
Populacja (2007) • liczba ludności • gęstość	208 614 2469,10 os./km²
Nr kierunkowy	040
Kod pocztowy	34100
Tablice rejestracyjne	TS
Położenie na mapie Friuli-Wenecji Julijskiej Triest
Położenie na mapie Włoch Triest
45°39′N 13°46′E/45,650000 13,766667
Multimedia w Wikimedia Commons
Hasło w Wikisłowniku
Informacje w Wikipodróżach
Strona internetowa

Triest (wł. Trieste, słoweń. i chorw. Trst, niem. Triest) – portowe miasto w północno-wschodnich Włoszech, nad Morzem Adriatyckim. Jest stolicą regionu autonomicznego Friuli-Wenecja Julijska. Według danych na 2007 rok gminę zamieszkiwało 208 614 osób, 2469,1 os./km².

Triest leży u północnych wybrzeży Adriatyku, nad Zatoką Triesteńską, która stanowi najbardziej na północ wysuniętą część basenu Morza Śródziemnego. Miasto położone jest u północno-wschodnich granic Włoch, tuż przy granicy ze Słowenią. Zajmuje amfiteatralnie opadającą ku morzu krawędź płaskowyżu Kras zamykając północną krawędź wybrzeża Dalmacji. Najwyższy punkt tego płaskowyżu przy granicy z miastem sięga 458 m n.p.m. Klimat Triestu jest stosunkowo ciepły – jest to najbardziej na północ wysunięte miejsce na Ziemi o klimacie śródziemnomorskim. Średnia temperatura stycznia wynosi ok. 6 °C, a lipca 24 °C. Lata są długie, suche i upalne, natomiast zimy łagodne i deszczowe. Charakterystyczny dla regionu jest rodzaj wiatru katabatycznego zwanego bora, który zimą przynosi chłodne i suche powietrze znad Gór Dynarskich.

Tereny dzisiejszego Triestu w starożytności zamieszkane były przez iliryjskich Wenetów. W roku 177 p.n.e. opanowali te tereny Rzymianie. Miasto otrzymało prawa kolonii rzymskiej od Juliusza Cezara. Także w zapiskach tego wodza Triest pojawia się po raz pierwszy w źródle pisanym, jako Tergeste^[1].

Po upadku cesarstwa zachodniorzymskiego Triest znalazł się w VI wieku pod panowaniem Bizancjum. Był jedną z ważniejszych twierdz cesarstwa w tamtych rejonach. W 788 roku został zdobyty przez Franków, wchodząc w skład państwa Karola Wielkiego i jego następców. W X wieku Triest został włączony w skład Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Podlegał wówczas władzy Patriarchy Akwilei. Jednak stopniowo wraz z rozwojem Triestu, który bogacił się pośrednicząc w handlu Italii z Europą Środkową, oraz jednoczesnym upadkiem starożytnej Akwilei, miasto stało się niezależnym, wolnym miastem (XII wiek). Wkrótce jednak miasto zaczęło rywalizować o prymat w handlu ze znacznie potężniejszą Republiką Wenecką. Kilkakrotnie pokonane, było przejściowo okupowane przez Wenecjan (1369–1372). Wówczas mieszczanie Triestu, w obawie przed całkowitym podporządkowaniem zaborczej polityce Wenecji, podjęli decyzję o poddaniu się pod opiekę jednego z książąt Austrii, Leopoldowi III Habsburgowi (1382).

W 1804 r. Triest stał się głównym portem Austriackiej Marynarki Wojennej, utworzonej z połączenia floty austriacko-weneckiej i floty Triestu, a następnie przekształconej w Austro-Węgierską Marynarkę Wojenną. Na jej potrzeby powstała tu stocznia okrętów wojennych^[2].

W 1857 r. miasto uzyskało połączenie kolejowe z Wiedniem, co przyczyniło się do rozwoju przemysłu i ruchu turystycznego^[3].

W latach 1856–1864 Maksymilian I Habsburg na klifie odległym 8 km od centrum Triestu wybudował dla siebie i swojej żony Marii Charlotty Koburg zamek Miramare^[4].

W 1902 r. otwarto pierwszą część unikatowej linii tramwajowej Triest - Opicina^[5].

W latach 1867–1918 Wolne cesarskie miasto Triest było jednym z krajów koronnych Cesarstwa Austrii (Przedlitawia).

Na początku XX wieku Triest był największym słoweńskim miastem liczącym 56 000 mieszkańców (według spisu z 1910 r .), ponieważ Lubljana, z mniejszością niemieckojęzyczną, liczyła wówczas 52 000 mieszkańców. Wraz z wieloma Czechami, Serbami, Chorwatami, Słowakami i Rosjanami, Słowianie przewyższali liczebnie Włochów. Przedmieścia były prawie w całości słoweńskie, podczas gdy okoliczne wsie były w całości słoweńskie. Triest był także ważnym ośrodkiem słoweńskiej aktywności społecznej, robotniczej i kulturalnej.

W latach poprzedzających I wojnę światową Triest stał się centrum włoskiego irredentyzmu i związanego z nim protofaszystowskiego ruchu politycznego futurystów pod przywództwem Filippo Tommaso Marinettiego, którego Manifest futuryzmu ukazał się drukiem po raz pierwszy w triesteńskiej gazecie „Il Piccolo della Sera” 10 lutego 1909. W przemówieniu w teatrze Rossettiego w Trieście z 1910 Marinetti nazwał miasto „czerwoną beczką prochu Włoch”. Do czasu przystąpienia Włoch do wojny w maju 1915 miasto odwiedzał często Benito Mussolini, który spotkał się z Marinettim w 1915^[6].

Po wojnie na mocy traktatu londyńskiego z 1915 roku i traktatu w Saint-Germain-en-Laye Triest został w 1919 włączony do Włoch, które walczyły po stronie zwycięskiej Ententy przeciwko Austrii. W wyniku wcielenia formacji Fasci politici futuristi Marinettiego do Związków Kombatanckich Mussoliniego w 1919 Triest znalazł się pod wpływem ruchu faszystowskiego jeszcze przed marszem na Rzym – po utworzeniu w 1921 Narodowej Partii Faszystowskiej 18% (blisko 15 tys.) jej członków działało na terenie Triestu^[6]. Okres międzywojenny zaznaczył się stagnacją gospodarczą związaną z odcięciem austriackiego zaplecza gospodarczego oraz konfliktami narodowościowymi między Włochami i Słoweńcami, czego efektem było m.in. spalenie przez Włochów słoweńskiego Domu Narodowego w 1920 roku, italianizacja oraz emigracja z miasta i okolic wielu Słoweńców.

Od 1943 miasto znajdowało się pod okupacją niemiecką. Pod koniec II wojny światowej, na przełomie kwietnia i maja 1945, większość Wenecji Julijskiej łącznie z Triestem zajęli partyzanci jugosłowiańscy, lecz 9 czerwca 1945 w Belgradzie rządy brytyjski i amerykański zawarły z rządem Tity porozumienie, na mocy którego Triest wraz z częścią Wenecji Julijskiej znalazł się w gestii wojsk amerykańskich i brytyjskich. W 1947 traktat paryski ustanowił Wolne Terytorium Triestu, które składało się z dwóch stref: strefę A stanowił Triest z wąskim pasem wzdłuż wybrzeża na północ od miasta, strefę B stanowiła północno-zachodnia część Istrii z miastami Koper i Buje. Tymczasowo strefa A miała pozostawać pod wojskową administracją USA i Wielkiej Brytanii, strefa B – Jugosławii. 5 października 1954 w Londynie Stany Zjednoczone, Wielka Brytania i Jugosławia zawarły porozumienie w formie memorandum, zgodnie z którym większość strefy A (wraz z Triestem) została przyłączona do Włoch, a strefa B wraz ze skrawkiem strefy A (łącznie 523 km²) została przekazana pod cywilną administrację Jugosławii.

1. Altopiano Ovest
2. Altopiano Est
3. Roiano – Gretta – Barcola
4. Città Nuova – Barriera Nuova – San Vito – Città Vecchia
5. Barriera Vecchia – San Giacomo
6. San Giovanni – Chiadino – Rozzol
7. Servola – Chiarbola – Valmaura – Borgo San Sergio

W mieście swoją siedzibę ma wiele międzynarodowych ośrodków naukowo-badawczych, jak i organizacji międzynarodowych – dlatego też Triest często bywa nazywany „miastem nauki” (wł. città della scienza).

• Sekretariat Generalny Inicjatywy Środkowoeuropejskiej (ISE) – zrzeszającej wiele państw Europy Środkowej i Wschodniej, w tym Polskę
• Międzynarodowe Centrum Fizyki Teoretycznej Abdus Salam (ICTP)
• Międzynarodowe Centrum Inżynierii Genetycznej i Biotechnologii (ICGEB) – Siedziba Główna
• włoski Narodowy Instytut Fizyki Nuklearnej (INFN)
• International School for Advanced Studies (SISSA)
• ELETTRA – Synchrotron Light Laboratory

• Napoleon Józef Bonaparte – wolnomularz, syn księcia Hieronima Bonaparte.
• Marica Nadlišek Bartol – słoweńska pisarka i działaczka na rzecz praw kobiet.

Z Triestu pochodził Italo Svevo (1861–1928) – pisarz włoski. W najpoczytniejszej powieści "Zeno Cosini" opisał perypetie jednostki w pedantycznie uregulowanym mieszczańskim świecie.

• Como, Włochy
• Graz, Austria
• Wenecja, Włochy
• Lublana, Słowenia

• Wolne Terytorium Triestu
• Synagoga w Trieście
• Linia kolejowa Triest – Poreč

• Oficjalna strona miasta (wł.)
• Triest – Foto Przewodnik (pdf) (wł.)

• 
  Widok centrum miasta
• 
  Ratusz
• 
  Czerwony Most
• 
  Zamek Miramare
• 
  San Giusto
• 

• p
• d
• e

Podział administracyjny Austro-Węgier (1867–1918)

Królestwa i Kraje Reprezentowane w Radzie Państwa (Przedlitawia)	Arcyksięstwo Austrii za Anizą Arcyksięstwo Austrii przed Anizą Księstwo Salzburga Księstwo Styrii Księstwo Karyntii Księstwo Krainy Książęce Hrabstwo Tyrolu Vorarlberg Kraje Korony Czeskiej Królestwo Czech Margrabstwo Moraw Księstwo Górnego i Dolnego Śląska Królestwo Galicji i Lodomerii wraz z Wielkim Księstwem Krakowskim i Księstwem Oświęcimia i Zatora Księstwo Bukowiny Królestwo Dalmacji Pobrzeże Austriackie Książęce Hrabstwo Gorycji i Gradyski Margrabstwo Istrii Wolne cesarskie miasto Triest
Kraje Korony Świętego Stefana (Zalitawia)	Królestwo Węgier z Wielkim Województwem Siedmiogrodu Królestwo Chorwacji i Slawonii Fiume
Kondominium	Bośnia i Hercegowina (anektowana w 1908)