Ukta

Ukta
wieś
Ilustracja
Ukta, po lewej kaplica Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego, w głębi kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego
Państwo

 Polska

Województwo

 warmińsko-mazurskie

Powiat

piski

Gmina

Ruciane-Nida

Liczba ludności (2011)

623[2]

Strefa numeracyjna

87

Kod pocztowy

12-220[3]

Tablice rejestracyjne

NPI

SIMC

0767115

Położenie na mapie gminy Ruciane-Nida
Mapa konturowa gminy Ruciane-Nida, po lewej nieco u góry znajduje się punkt z opisem „Ukta”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, u góry po prawej znajduje się punkt z opisem „Ukta”
Położenie na mapie województwa warmińsko-mazurskiego
Mapa konturowa województwa warmińsko-mazurskiego, blisko centrum na prawo znajduje się punkt z opisem „Ukta”
Położenie na mapie powiatu piskiego
Mapa konturowa powiatu piskiego, po lewej znajduje się punkt z opisem „Ukta”
Ziemia53°41′19″N 21°29′46″E/53,688611 21,496111[1]
Multimedia w Wikimedia Commons

Ukta (dawniej Stara Ukta, niem. Alt Ukta) – wieś mazurska w Polsce, w sołectwie Ukta[4][5], położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie piskim, w gminie Ruciane-Nida nad Krutynią i przy skrzyżowaniu drogi wojewódzkiej nr 609 z drogą wojewódzką nr 610. Do 1954 r. siedziba gminy Ukta. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa suwalskiego.

Wieś leży w Puszczy Piskiej nad rzeką Krutynią. Obecnie jest tu przystanek PKS, stanica wodna, sklepy i ośrodki wypoczynkowe, a także szkoła podstawowa. Na terenie wsi działalność duszpasterską prowadzi parafia rzymskokatolicka – kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Ukcie[6] oraz filia Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego.

Historia

O obecności człowieka w okolicy Ukty i Wojnowa świadczą nieliczne znaleziska archeologiczne, najstarszymi – liczącymi ok. 13 tysięcy lat – są toporki wykonane z poroża renifera[7], charakterystyczne dla kultury Lyngby[8] związanej z łowcami reniferów prowadzącymi koczowniczy tryb życia[9]. Galindzkie cmentarzysko ciałopalne z licznymi urnami i bronią odkryto w oddalonym o 2 kilometry Zameczku – gdzie miała się znajdować budowla obronna, która nazywała się Jebour[10].

Na położonym 2 kilometry na południe wzgórzu zwanym Zameczkiem podczas prowadzonych wykopalisk archeologicznych znaleziono urny z prochami z czasów przedhistorycznych[11].

Początki nowożytnej osady nie są dokładnie znane, w literaturze przedmiotu podaje się, że powstała ok. 1753 r., a prawdopodobnie wcześniej[12]. 3 kwietnia 1753 r. mistrz szklarski Gregorovius (vel Grzegorzewski) otrzymał prawo budowy i dzierżawy królewskiej szklarni – Kruttingsche (vel Kruttinger) Glaßshütte, tj. Szklarni Krutyńskiej. Po śmierci Gregoroviusa dzierżawę 22 sierpnia 1756 r. za zgodą króla otrzymał Andreas von Ucklanski (Andrzej Uklański), który w 1766 r. zaprzestał wytopu szkła ze względu na brak drewna niezbędnego do produkcji potażu[13].

Po zlikwidowanej hucie na lewym brzegu rzeki, w pobliżu mostu nad Krutynią, powstało osiedle robotników nazwane Szklarnia Krutyńska (Kruttingsche Glashütte) lub Skliarnia[14]. Była to kolonia drwali-flisaków nad Krutynią (Fluß- Holz-Schläger-Etablissement am Fluß Kruttingen) licząca 22 dymy, należąca do urzędu domenialnego Śmietki (Domänen-Amt Schnitken), w parafii Nawiady (Aweyden), pod zwierzchnictwem króla[15]. W 1818 r. osada liczyła 30 dymów i 299 dusz[14].

W początku XIX w. nazwa osady została zmieniona na Ukta (później Alt Ukta), a nazwa „Ukta alias Kruttinger Glashütte” widnieje już m.in. na dokumencie z 10.08.1811 r., a także wielu innych urzędowych pismach i dokumentach, i była pisana w kilku wersjach (Huckta, Uckta, Ukta)[16]. Etymologia nazwy jest nieustalona[17], ale na podstawie licznych dokumentów można przypuszczać, że pochodzi od przekształconej pierwotnej niemieckiej nazwy osady: Glashütte → (Hütte) → (Huta) → (Hutka) → Huckta → Uckta → Ukta[18].

W ostatnich latach XVIII w. na zachodnim brzegu rzeki Krutyni istniała Szklarnia Krutyńska – na mapie Kruttinger Glaßshütte, na wschodnim brzegu rzeki Johannis Krug (jej spolszczona nazwa Janowo). Ukta powstała z połączenia Szklarni Krutyńskiej oraz osady Johanniskrug (Janowo) założonej na prawym brzeg rzeki, przy karczmie, którą w 1693 r. założył Johann Prejawa (Jan Przejawa – od imienia którego nazwano osadę)[19].

W ostatnich latach XVIII w. na zachodnim brzegu rzeki Krutyni istniała Szklarnia Krutyńska – na mapie Kruttinger Glaßshütte, na wschodnim brzegu rzeki Johannis Krug (jej spolszczona nazwa Janowo).

Ok. 1800 r. we wsi została założona szkoła elementarna, w której do 1870 r. dzieci uczyły się w języku polskim. W 1818 r. uczęszczało do niej 41 uczniów, a w 1884 r. było ich już aż 182 – szkoła mieściła się wówczas w nowym, okazałym piętrowym budynku, w którym trzech nauczycieli uczyło w klasach liczących 56, 47 i 79 dzieci, w 1935 r. było 219 uczniów[20]. W 1846 r. w Ukcie utworzono parafię ewangelicką[21], a 4 września 1864 r. konsekrowano neogotycki kościół wybudowany pod patronatem króla Wilhelma I Hohenzollerna[22].

Dzięki otwarciu we wrześniu 1898 r. linii kolejowej Czerwonka–Mrągowo–Piecki–Krutyń–Ruciane Ukta zyskała połączenie z pobliskimi miastami powiatowymi, ale także z linią Berlin–Insterburg, co spowodowało ożywienie gospodarcze powiatu mrągowskiego, a Ukta szybko stała się lokalnym centrum dla wsi położonych wokół niej - rozwijało się przetwórstwo drewna – były tartaki i fabryka zapałek.

Podczas I wojny światowej do Ukty 26 sierpnia 1914 r. wkroczyły wojska rosyjskie, skąd ruszyły do Mrągowa; większość przez Piecki, cześć przez Mikołajki, a 30 sierpnia wycofały się w popłochu w stronę Pisza. W trakcie tego krótkiego epizodu w walkach na froncie zginęło kilku mieszkańców wsi, których upamiętniono budową pomnika przy kościele[23].

Pod koniec lat 30. XX wieku we wsi (w 1939 roku liczyła 1274 mieszkańców) działało kilka hoteli i restauracji – m.in. innymi Hotel zum Burggrafen Emila Kewitza (wcześniej Gasthaus Friedrich Schwandt) oraz gospoda Johannis Krug, kilka większych i mniejszych sklepów, w tym założony w 1878 r. przez pochodzące z Mrągowa żydowskie małżeństwo Dawida i Johanne Schlochauer wielobranżowy Kaufhaus Schlochauer (potem Kaufhaus Natkowski i Gorontzi), delikatesy Kolonialwaren Karl Caspar, sklep mięsny Fleischerei Trox oraz piekarnia Timnick, była apteka i drogeria należąca do Apothekerin Magda Müller, kasa oszczędnościowa, stacja pocztowa i benzynowa, rozlewania piwa, młyn Mühlenwerke Alt Ukta Hoßmann & Weiß, liczne warsztaty rzemieślnicze – krawieckie, szewskie, fryzjerskie, zegarmistrz i jubiler[24].

W czasie II wojny światowej w Ukcie znajdował się niemiecki obóz pracy przymusowej, w którym przebywali więźniowie różnych narodowości (w tym Polacy).

27 stycznia 1945 r. Armia Czerwona zdobyła Ruciane, Nidę i okoliczne wioski, w tym Uktę, a następnie Rosjanie rozebrali linię kolejową wraz z tzw. żelaznym mostem. Od 1945 do 1954 r. Ukta była siedzibą gminy wiejskiej (w powiecie mrągowskim), obejmującej 18 sołectw. We wsi był posterunek milicji, szkoła, poczta, ośrodek zdrowia, liczne sklepy i kino, jednak wraz z rozwojem Rucianego-Nidy znaczenie wsi stopniowo malało[24].

Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego

 Osobny artykuł: Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Ukcie.
Opłakiwanie Chrystusa; obraz w kościele Podwyższenia Krzyża Świętego w Ukcie przypisywany Girolamowi Muzianowi

Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Ukcie z ok. 1845 r. z neogotyckim ołtarzem głównym z obrazem Opłakiwanie Chrystusa z 2 poł. XVI w. Girolamo Muziano. Do kościoła neleży też drewniana dzwonnica kościelna z dwoma dzwonami z 1846 r.

Inne zabytki

Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 142706.
  2. ↑ Wieś Ukta w liczbach [online], Polska w liczbach [dostęp 2017-06-04], liczba ludności na podstawie danych GUS.
  3. ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2022, s. 1324 [zarchiwizowane 2022-10-26].
  4. ↑ Ukta była częścią powiatu mrągowskiego do 1972 roku. W 1973 roku została włączona do gminy Ruciane-Nida w powiecie piskim. W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa suwalskiego
  5. ↑ Uchwała Rady Miejskiej w Rucianem-Nidzie nr VI/12/2003 z dnia 31 stycznia 2003 r. w sprawie uchwalenia statutu sołectwa Ukta. 2010-07-26. [dostęp 2020-01-29]. (pol.).
  6. ↑ Krzysztof Bilawny, ks., Dzieje parafii Nawiady, Ukta, Piecki i Ruciane w latach 1397-2000, Warmińskie Wydawnictwo Diecezjalne, Olsztyn 2007
  7. ↑ Krzysztof A. Worobiec: Zagubione wioski Puszczy Piskiej: nieznana historia mazurskiego pogranicza. T. 1, Dzieje osadnictwa w Puszczy Piskiej. posłowie Robert Traba. Kraków; Budapeszt; Syrakuzy: Wydawnictwo Austeria, 2021, s. 23. ISBN 978-83-7866-307-2. (pol.).
  8. ↑ ok. 11 800-10 800 lat p.n.e.
  9. ↑ Hugo Groß, Das Renntier in der ostprueßischen Vorgeschichte, „Alt-Prußen, Vierteljähresschrift für Vorgeschichte und Volkskunde”, H. 1., April 1940, s. 1-3
  10. ↑ Max Toeppen, Historia Mazur. Przyczynek do dziejów krainy i kultury pruskiej. Według źródeł pisanych i rękopiśmiennych przedstawił Max Toeppen, przeł. M. Szymańska-Jasińska, Borussia, Olsztyn 1998, s. 70
  11. ↑ Jan Bałdowski "Warmia i Mazury, mały przewodnik" Wydawnictwo Sport i Turystyka Warszawa 1977 s. 214-215.
  12. ↑ Krzysztof A. Worobiec: Trzy Szklarnie. O hutnictwie szkła w Puszczy Piskiej, „Znad Pisy” nr 30 / 2024 s. 129
  13. ↑ Krzysztof A. Worobiec: Trzy Szklarnie. O hutnictwie szkła w Puszczy Piskiej, „Znad Pisy” nr 30 / 2024 s. 131-132
  14. ↑ a b Krzysztof A. Worobiec: Trzy Szklarnie. O hutnictwie szkła w Puszczy Piskiej, „Znad Pisy” nr 30 / 2024 s. 133
  15. ↑ Der Regierungs-Bezirk Gumbinnen nach seiner Lage, Begränzung, Größe, Bevölkerung und Eintheilung, Gumbinnen 1818, s. 103.
  16. ↑ Krzysztof A. Worobiec: Trzy Szklarnie. O hutnictwie szkła w Puszczy Piskiej, „Znad Pisy” nr 30 / 2024. Rozdział „ Skliarnia, czyli Ukta. Mity i fakty o nowej nazwie” s. 135-138.
  17. ↑ Była używana co najmniej od ok. 1810 r.96, a więc 20 lat przed przybyciem starowierców, co wyklucza wiązanie z nimi tej zmiany czy łączenie etymologii nazwy z językiem rosyjskim
  18. ↑ Krzysztof A. Worobiec: Trzy Szklarnie. O hutnictwie szkła w Puszczy Piskiej, „Znad Pisy” nr 30 / 2024 s. 138
  19. ↑ Karte von Ost Preussen nebst Preussisch Litthauen und West Preussen nebst dem Netzedistrict (ca 1:160 00). Aufgenommen unter Leitung des koenigl. Preuss. Staatsminister Frey Herr von Schrötter in den Jahren 1796 bis 1802. Gest .von Carl Jaeck, Heinrich Kliewer und Paulus Schmidt 1802-1804; Oprac. kolorystyczne cz.-b. mapy K.A. Worobiec
  20. ↑ Krzysztof A. Worobiec, Opowieść o „zaginionym” obrazie z kościoła w Ukcie, „Znad Pisy”, 2012-2013, nr 21-22, s. 67-68
  21. ↑ Krzysztof Bilawny, ks., Dzieje parafii Nawiady, Ukta, Piecki i Ruciane w latach 1397-2000, Warmińskie Wydawnictwo Diecezjalne, Olsztyn 2007, s. 74-90
  22. ↑ Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirche in den Provinzen Ost- und Westpreußen, Neidenburg 1890, str. 352-353
  23. ↑ Karl Templin, Unsere masurische Heimat. Zum hundertjährigen Bestehen des Kreises Sensburg, Selbstverlag des Kreisaufschusses Sensburg, 2 Auflage 1926, str. 316
  24. ↑ a b Krzysztof A. Worobiec, Opowieść o „zaginionym” obrazie z kościoła w Ukcie, „Znad Pisy”, 2012-2013, nr 21-22, s. 68
  25. ↑ Piotr Skurzyński "Warmia, Mazury, Suwalszczyzna" Wyd. Sport i Turystyka - Muza S.A. Warszawa 2004 ISBN 83-7200-631-8 s. 328

Bibliografia

Gmina Ruciane-Nida
Miasto
Wsie
Kolonie
Osady
Osady leśne
Przysiółek
Części miasta
Nieoficjalne
części miasta
Nieoficjalna
część wsi

Content Disclaimer

Informasi ini disarikan dari Wikipedia dan disajikan kembali untuk tujuan edukasi. Konten tersedia di bawah lisensi CC BY-SA 3.0. Kami tidak bertanggung jawab atas ketidakakuratan data yang bersumber dari kontribusi publik tersebut.

  1. The information displayed on this website is sourced in part or in whole from Wikipedia and has been adapted for the purpose of restating it. We strive to provide accurate and relevant information, however:
  2. There is no guarantee of absolute accuracy. Wikipedia is an open, collaborative project that can be edited by anyone, so information is subject to change.
  3. It is not intended to constitute professional advice. The content displayed is for informational and educational purposes only. For important decisions (e.g., medical, legal, or financial), please consult a professional.
  4. Content copyright. Wikipedia is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License (CC BY-SA). This means that content may be reused with appropriate attribution and shared under a similar license.
  5. Responsible use. Any risk arising from the use of information from this website is entirely the responsibility of the user.
Kembali kehalaman sebelumnya