Uriel Acosta

Ten artykuł dotyczy filozofa. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.

Uriel Acosta

Uriel da Costa

Data i miejsce urodzenia	1585 Porto
Data i miejsce śmierci	kwiecień 1640 Amsterdam
Przyczyna śmierci	samobójstwo
Zawód, zajęcie	filozof
Narodowość	marrani
Multimedia w Wikimedia Commons

Zobacz w Wikiźródłach hasło Acosta w Encyklopedii kościelnej

Uriel Acosta, inaczej Gabriel Acosta, właściwie Uriel da Costa (ur. 1585 w Porto, zm. w kwietniu 1640 w Amsterdamie^[1]) – pochodzący z Portugalii filozof żydowski, sceptyk, wsławiony swą walką przeciw religii^[2]. Uznawał Biblię za twór ludzki, odrzucał wiarę w opatrzność, autor traktatu pt. O śmiertelności duszy ludzkiej, próbował budować moralność całkowicie świecką^[3].

Pochodził z rodziny maranów^[2], która zmieniła wyznanie z żydowskiego na katolicyzm, by uniknąć prześladowań na tle religijnym. W 1600 roku rozpoczął studia na Uniwersytecie w Coimbrze, z których jednak szybko zrezygnował, by na kilka lat podjąć pracę w kancelarii arcybiskupa w Coimbrze. W 1604 r. powrócił na uczelnię i studiował prawo kanoniczne do 1608 roku^[4]. Po studiach otrzymał tonsurę, czyli został przyjęty do stanu duchownego^[5].

W 1608 roku zmarł jego ojciec, który był przedsiębiorcą. Rodzina Uriela znalazła się w trudnej sytuacji finansowej, ze względu na niespłacone należności kontrahentów ojca. Matka filozofa musiała wziąć pożyczkę. Uriel podjął pracę skarbnika kościoła, co zapewniało mu stosunkowo wysokie zarobki^[6]. W 1613 rodzina spłaciła długi i odzyskała zaległe należności. Wkrótce później, wiosną 1614 roku, Acosta udał się wspólnie z matką do Amsterdamu (Holandia słynęła wówczas z tolerancji wobec Żydow)^[6]. W 1615 przeszedł na judaizm^[6]. W tym samym roku udał się do Hamburga, by otworzyć tam placówkę handlową rodzinnej firmy^[6]. W Hamburgu popadł w konflikt z lokalną społecznością żydowską. Oburzyły go rozbieżności pomiędzy Torą a Talmudem. Spisał swoje wątpliwości i przesłał polemikę do przywódców hiszpańsko-portugalskiej społeczności żydowskiej. Jego zarzuty zostały odparte przez przywódcę społeczności rabina Leona Modene, zagrożono mu ekskomuniką^[7]. Acosta upierał się przy swoich poglądach. W 1618 roku został potępiony i wykluczony ze społeczności żydowskiej Hamburga^[7].

W roku 1624 wydał w Amsterdamie książkę, w której zakwestionował naukę o nieśmiertelności duszy. Wykazał w niej również wiele rozbieżności pomiędzy judaizmem ukazanym w Biblii a nauką ustną społeczności żydowskiej^[7]. Publikacja ta okazała się bardzo kontrowersyjna. Acosta naraził się nią zarówno wyznawcom judaizmu, jak i katolikom. Prawie cały nakład został spalony, nie jest jasne, czy na wniosek władz miasta, czy społeczności żydowskiej^[8]. Znalazł się na kilka dni w areszcie, z którego został jednak wypuszczony po opłaceniu grzywny przez braci, został również wygnany z Amsterdamu^[9].

Uciekł więc do Hamburga w Niemczech, nie znał jednak języka niemieckiego, więc nie było mu łatwo żyć w obcym kraju. Zdecydował się powrócić do Amsterdamu w roku 1633^[10]. Wkrótce po powrocie zaczął znów głosić swe poglądy. Twierdził, że religia judaistyczna oraz prawo mojżeszowe są jedynie tworami człowieka, a potem, że w ogóle wszystkie religie wymyślili sami ludzie^[11]. Uważał też, że do czczenia Boga nie potrzeba pustych ceremoniałów. Ponadto stał się głosicielem deizmu – był przekonany, że Bóg istnieje w siłach przyrody, a natura jest przecież pełna pokoju i harmonii, religie natomiast są naznaczone krwią, przemocą i walką. Za szerzenie tych poglądów ponownie został uznany za heretyka i wyklęty.

Jesienią 1639 roku postanowił powrócić do społeczności żydowskiej. Warunkiem było jednak zniesienie obowiązującej go ekskomuniki^[10]. By to osiągnąć, Acosta musiał poddać się pokucie, w jej ramach był publicznie biczowany w synagodze^[12]. W kwietniu 1640 roku popełnił samobójstwo^[13].

W 1687 roku opublikowano autobiografie Acosty „Exemplar Humanae Vitae“, która przez długi czas była głównym źródłem dotyczącym życia filozofa^[14].

Jest uważany za prekursora nowoczesnej krytyki biblijnej^[15] i myśli naturalistycznej w filozofii^[14]. Kontynuacja myśli da Costy wyraźnie widoczna jest u Barucha Spinozy. Spinoza swą krytykę Biblii rozpoczął niemal od tego miejsca, gdzie zatrzymał się da Costa^[15].

Postać filozofa została uwieczniona w sztuce teatralnej Uriel Akosta niemieckiego pisarza Karola Gutzkowa^[16].

• 1616 – Propostas contra a tradição (w języku portugalskim)
• 1623 – Exame das tradições farisaicas (w j. portugalskim)
• 1687 – Exemplar humanae vitae (w języku łacińskim), pol. Wizerunek własny żywota (wydanie polskie 1960)

po polsku

• Da Costa. W: Historia filozofii. Pod redakcją G. F. Aleksandrowa, B. E. Bychowskiego, M.B. Mitina, Pawła Judina. Tłum. z rosyjskiego Stanisław Nowakowski, Ruta Światło, Witold Wudel. T. II: Filozofia XV - XVIII w. Warszawa: Książka i Wiedza, 1962, s. 183–184. (pol.).

w językach obcych

• H.P. Salomon, I.S.D. Sassoon: Introduction. W: Acosta Uriel H. P: Examination of Pharisaic Traditions. Leiden: Brill, 1993. ISBN 978-90-04-09923-4. (ang.).

• Uriel Acosta – dzieła w bibliotece Polona