Valentin von Saebisch

Valentin von Saebisch mł. (ur. 13 sierpnia 1577, zm. 14 lipca 1657)^[1] – najwybitniejszy śląski architekt pierwszej połowy XVII wieku.

Valentin von Saebisch wywodził się z wrocławskiego rodu patrycjuszowskiego. Od 1593 roku studiował sztukę fajerwerków i architekturę w Lipsku a w 1997 w Universität Altdorf^[2] oraz filozofię, prawo i nauki ścisła w Strasburgu^[3]. We Wrocławiu mieszkał od 1602 roku^[2]. Od 1612 roku Saebisch pracował we wrocławskim urzędzie ds. fortyfikacji wojskowych; z tego okresu pochodzą jego pierwsze, zachowane projekty fortyfikacyjne. W tym okresie projektował liczne zamki, pałace i kościoły – zarówno na Śląsku, jak i w Rzeczypospolitej Obojga Narodów – realizując zlecenia dla rodów magnackich związanych z dworem cesarskim w Pradze^[3]. W latach 1626-1631 był członkiem rady miasta Wrocławia, jednym z dwóch odpowiadających za nadzór nad budownictwem miejskim. Od 5 maja 1634 roku piastował dożywotnie stanowisko budowniczego fortyfikacji i inspektora arsenału. W kolejnych latach jego działalność skupiała się na roli fortyfikatora- projektanta oraz urzędnika odpowiedzialnego za obronność miasta^[4]. Zlecił napisanie pierwszego podręcznika-regulaminu "Festung Reglement", w którym m.in. określano jakie grupy zawodowe i którzy mieszkańcy Wrocławia mogą zostać wezwane do wykonania określonych usług przy budowie umocnień twierdzy, za jakie wynagrodzenie oraz kto mógł być zwolniony z takich prac^[1]

Do dnia dzisiejszego zachowało się bardzo niewiele informacji na temat projektów Saebischa i jego aktywności^[3]. Spuścizna rysunkowa Valentina von Saebischa ma szczególną wartości jako materiał źródłowy do badań nad architekturą luterańską pierwszej połowy XVII wieku^[3]. Zbiór pism teoretycznych i rysunków Valentina odziedziczył jego syn i kontynuator, Albrecht (1610–1688). Po jego śmierci, wobec braku potomków, prace ojca zostały przekazane w spadku do kolekcji zbiorów i biblioteki Thomasa Rehdigera a następnie do biblioteki kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu. Obecnie zachowane dokumenty znajdują się w Bibliotece Uniwersyteckiej we Wrocławiu. Składają się z kart papieru in folio o wymiarach: 31 × 41,6 cm, z 42 projektowymi rysunkami architektonicznymi; zachowały się materiały dotyczące sztuki wojennej i architektury militarnej oraz rękopis R 939, zawierający zbiór rysunków projektowych architektury świeckiej i sakralnej^[3]. Wiele prac przypisywanych jego osobie identyfikowana jest na podstawie stylów, skąpych notatek lub pośrednich relacjach^[4].

Do jego zachowanych dzieł należą m.in.: przebudowa wrocławskiego ratusza, rozbudowa fortyfikacji Wrocławia, budowa zamku Carolath wraz z kaplicą w dzisiejszym Siedlisku oraz kościoły w Krzepicach i Kłobucku (obie miejscowości położone w granicach ówczesnej Rzeczypospolitej Obojga Narodów)^[3].

Z dużym prawdopodobieństwem Valentin von Saebisch był zaangażowany w przebudowę arsenału mikołajskiego. W 1629 roku, na podstawie jego projektów wykonano dziedziniec arsenału oraz dwupiętrowy, trójosiowy budynek bramny, scalający wschodnie skrzydło arsenału^[4].

Najbardziej znaną i udokumentowaną pracą Saebischa jest realizowana w 1616 roku przebudowa zachodniej partii ratusza wrocławskiego. Przebudowa miała na celu stworzenia dwóch pomieszczeń w południowej części, dla reaktywowanych dwóch kompanii najemnych^[5]. Aby zrealizować cel, Saebisch zmodyfikował układ wnętrz, ale również dodał okazałe schody do wykusza w południowej elewacji oraz dodał liczne portale wewnętrzne jak i ten najbardziej okazały, nad wejściem do Ratusza od strony Targu Rybnego. Oryginale plany z tego okresu nie zachowały się ale zachowały się sześć reprodukcji, opublikowanych częściowo: plan parteru umieścił w 1913 roku Ludwig Burgemeister w swojej monografii obiektu Das Breslauer Rathaus a rzut pierwszego piętra umieścił Kurt Bimler w swoim przewodniku Das Breslauer Rathaus. Breslau 1941^[5]. Inne cztery rysunki (trzech portali oraz obramienia okiennego) zachowały się w dokumentacji konserwatorskiej remontu przeprowadzanego w dwudziestoleciu międzywojennym - obecnie w Bibliotece Uniwersyteckiej we Wrocławiu. Nie wszystkie projekty Saebischa zostały w pełni zrealizowane ale część z nich jest widoczna obecnie^[5].

W 1617^[6] lub 1619^[2] roku Valentin von Saebisch zaprojektował bramę triumfalną stworzoną na cześć wjazdu do Wrocławia króla czeskiego Ferdynanda II Habsburga^[6].

Po za Wrocławiem Saebisch wykonał projekty fortyfikacyjne z czasów wojny 30-letniej w Brzegu (w 1622 roku), Żmigrodzie (1626-1629), Sycowie (1628), Oławie (po 1634), Opolu (1644), Legnicy (ok,1646) oraz fortyfikacje w Bytomiu Odrzańskim (1604), projekt kaplicy zamku i fortyfikacji w Siedllisku (1612), projekt odbudowy zamku w Jelczu k. Oławy, projekty kościołów w Krzepicach i Kłobucku^[2].

Valentin von Saebisch był prawdopodobnie autorem niezrealizowanego projektu barokowej fasady kościoła pw. św. Piotra i św. Pawła, pochodzącego z 1618 roku^[4]. Zleceniem projektu mógł być arcyksiążę Karol Habsburg – biskup wrocławski, dla którego Saebisch tworzył projekty architektury rezydencjonalnej i rekreacyjnej. Być może był związany z projektami wrocławskich, podmiejskich kościołów luterańskich, w tym przebudowę kościoła pw. św. Urszuli i Jedenastu Tysięcy Dziewic ukończoną w 1613 roku. Jest wymieniany, obok ojca i braci, jako jeden ze współfundatorów tamtejszej ambony (w latach 90. XVI w.)^[4]. Prawdopodobne jest, że ten projekt pomógł mu w realizacji innego projektu: odbudowy w 1648 roku kościoła św. Anny w Praczach Odrzańskich – miejscowości, która wówczas należała do wrocławskiego szpitala św. Trójcy a nad którym rada miejska roztaczała opiekę. Odbudowa tamtejszego kościoła podlegało wrocławskiej administracji a Saebisch pełniący już funkcję architekta miejskiego, musiał przynajmniej zaakceptować projekt; konstrukcja kościoła nosiła cechy podobne do projektu innej świątyni z 1619 roku^[4].

W latach 1612 - 1620 Valentin von Saebisch, wykonał niezrealizowany projekt gmachu szkoły św. Marii Magdaleny we Wrocławiu^[6]. Jest autorem niezrealizowanego projektu przebudowy zamku Gryf^[7]. W tym samym okresie prawdopodobnie wykonał projekt portalu do kaplicy Dumlosych przy kościele pw.św. Elżbiety^[6].

• MarekM. Świdrak MarekM., The St. Mary Magdalene School in Wrocław project by Valentin von Saebisch that was never built, Kraków: Quart, grudzien, 2024 .
• Rafał Eysymontt, Jerzy Ilkosz, Agnieszka Tomaszewicz, Jadwiga Urbanik (red.): Leksykon architektury Wrocławia. Wrocław: Via Nova, 2011.
• Gerhard Scheuermann: Das Breslau Lexikon, tom I. Laumann-Verlag Dülmen, 1994.