Vanpooling

Vanpooling (także: vanpool) – forma współdzielonego transportu polegająca na wspólnym dojeździe (najczęściej do pracy) vanem lub minibusem przez stałą grupę osób, które dzielą między sobą koszty przejazdu^[1][2]. Organizatorem może być sam zespół uczestników, pracodawca lub zewnętrzny operator^[2]. W praktyce amerykańskiej grupa vanpoolowa liczy do 15 osób^[3].

Vanpooling jest klasyfikowany jako element mobilności współdzielonej i narzędzie zarządzania popytem transportowym (TDM)^[4]. Jako forma ridesharingu(inne języki) zwiększa współczynnik wykorzystania pojazdu i redukuje ogólną liczbę przejazdów indywidualnych^[4], jest więc promowany m.in. jako sposób ograniczania dojazdów samochodem w pojedynkę^[5]. Od carpoolingu (wspólnych przejazdów samochodem osobowym) odróżnia go większy pojazd oraz to, że zwykle zapewnia go operator wraz z ubezpieczeniem i serwisem w ramach opłaty abonamentowej^[6][7]. Oba zjawiska są ujmowane wspólnie jako ridesharing (współdzielenie przejazdów)^[8][9]. Vanpooling pojawił się w literaturze transportowej w latach 70. XX wieku, m.in. w kontekście programów kojarzenia dojazdów w aglomeracji Los Angeles^[10]. Z tego okresu pochodzą pierwsze raporty systematyzujące modele organizacyjne^[11] oraz kompendia opisujące funkcjonujące programy^[12]. W sektorze komercyjnym jednym z pionierów był amerykański operator vRide (założony w 1977), przejęty w 2016 roku przez Enterprise Holdings^[13][14]. W amerykańskich regulacjach federalnych vanpooling ma swoją definicję: „pojazd vanpool" to pojazd z miejscami dla co najmniej 6 dorosłych (bez kierowcy), którego co najmniej 80% przebiegu dotyczy przewozu dojeżdżających między domem a pracą^[15]. W statystykach transportowych USA stosuje się też definicję wymagającą minimum 7 miejsc łącznie z kierowcą^[16].

W badaniach analizowano wpływ opłat i subsydiów na popyt, wskazując, że dopłaty istotnie kształtują wybór vanpoolingu jako sposobu dojazdu^[17]. W badaniu ankietowym (ocena stresu w skali Likerta 1–10 przed i po dojeździe) stwierdzono, że użytkownicy vanpoolingu deklarowali średnio o 21% niższy poziom stresu dojazdowego niż osoby dojeżdżające samotnie samochodem^[18]. Autorzy wskazali też na potencjalną rolę vanpoolingu w podejściach typu Mobility as a service (MaaS)^[19]. Badania nad politykami wspierającymi ridesharing (w tym vanpooling) obejmują m.in. analizę stref zachęt inwestycyjnych (incentive zoning), partnerstw publiczno-prywatnych, polityk parkingowych, opłat drogowych i korkowych, infrastruktury dedykowanej oraz ulg podatkowych^[20].

Vanpooling funkcjonuje w różnych modelach:

• programy operatorów transportu publicznego – jako uzupełnienie oferty w korytarzach o niższej gęstości popytu^[21],
• programy podmiotów trzecich (third-party vanpooling) organizujących usługę w imieniu pracodawców lub instytucji publicznych^[22],
• rozwiązania wewnątrzzakładowe, gdzie pracodawca lub sami pracownicy organizują dojazdy i dzielą koszty^[2].

W Stanach Zjednoczonych vanpooling jest ujmowany jako odrębny tryb (mode) w statystykach National Transit Database(inne języki) (NTD) prowadzonych przez Federal Transit Administration(inne języki)^[23]. Wśród agencji raportujących do NTD znajdują się podmioty specjalizujące się w vanpoolingu (np. California Vanpool Authority) oraz operatorzy komercyjni (np. Enterprise Rideshare)^[24]. W roku sprawozdawczym 2012 w statystykach NTD odnotowano działalność operatora vRide w wielu stanach USA, m.in. na Alasce, w Georgii, Kolorado, Michigan i Teksasie^[25]; wydatki operacyjne 170,7 mln USD, przychody taryfowe 106,8 mln USD, roczne pasażerokilometry 1254,4 mln, roczną liczbę przejazdów 35,5 mln oraz 11 842 pojazdy eksploatowane w szczycie^[26]. Średni wiek floty wynosił 3,3 roku^[27]. Vanpooling charakteryzował się najniższym kosztem operacyjnym na pasażerokilometr (0,14 USD) spośród wszystkich trybów transportu zbiorowego ujętych w NTD, przy jednocześnie wysokim wskaźniku pokrycia kosztów przychodami z opłat (ok. 63%)^[27]. Liczne podmioty prowadzą programy vanpoolowe jako uzupełnienie transportu zbiorowego, często z dopłatami lub mechanizmami obniżającymi koszt dla uczestników (np. regionalny „Metro Vanpool" dotowany przez Metropolitan Council, Bay Area Vanpool Program rejon Zatoki San Francisco)^[28][29]. Równolegle funkcjonują programy operatorów i agencji (np. OC Vanpool jako „super carpool" z grupami 7–15 osób i lokalnymi subsydiami).^[30] W segmencie komercyjnym jednym z większych dostawców jest Commute with Enterprise (kontynuacja działalności vRide), oferujący wynajem pojazdów i obsługę programu w modelu abonamentowym, w tym we współpracy z agencjami transportu publicznego.^[31][32][33]

W Kanadzie koncepcja vanpoolingu była wdrażana już w latach 70. XX wieku (Ontario Share-A-Ride Program) jako program mający zwiększać wykorzystanie carpoolingu i vanpoolingu w skali prowincji.^[34] W nowszych praktykach vanpooling pojawia się jako narzędzie w politykach TDM (np. wytyczne miasta Vaughan opisują vanpooling jako rozwiązanie dla dłuższych dojazdów, zwykle organizowane przez pracodawcę, z kosztami paliwa po stronie uczestników).^[35] Przykładem programu pracowniczego jest opisywany w studium przypadku vanpooling w Alectra Utilities (flota należąca do pracodawcy, koszty bieżące ponoszone przez użytkowników).^[36]

W Europie termin i model zbliżony do vanpoolingu jest wyraźnie opisany m.in. w Holandii jako vanpoolen – praktyka podobna do carpoolingu, z tą różnicą, że pracodawca zapewnia (często 9-osobowy) pojazd, a kierowcą bywa jeden z pracowników (czasem usługodawca zapewnia kierowcę).^[37] W wielu innych krajach europejskich rolę zbliżoną funkcjonalnie (współdzielenie przejazdów pojazdami o większej pojemności w korytarzach rozproszonych) coraz częściej pełnią usługi ridepooling i transport na żądanie (DRT) integrowane z transportem publicznym.^[38] W Polsce vanpooling jest przede wszystkim opisywany w literaturze jako element mobilności współdzielonej i narzędzie TDM (m.in. obok carpoolingu).^[2][5]

W Azji spotyka się zarówno rozwiązania określane wprost jako vanpooling, jak i modele pokrewne (shuttle/bus pooling oraz algorytmiczne łączenie przejazdów). W Bangkoku opisano vanpool commuter services jako specyficzną usługę w Tajlandii, oferowaną przez zrzeszenia właścicieli vanów; autorzy wskazują na jej funkcjonowanie jako element systemu transportowego na relacjach źródło–cel z możliwością wysiadania po trasie.^[39] W Chinach rozwijano „pooling" w większych pojazdach m.in. poprzez uruchamianie usług autobusowych i minibusowych w ekosystemie aplikacji DiDi (np. komunikowane uruchomienie usługi autobusowej w 2015 r. oraz informacja DiDi o uruchomieniu usługi minibusowej dla dojazdów do/z węzłów transportu publicznego).^[40][41] W Japonii testowano korporacyjny model współdzielonych dojazdów vanami oparty na dopasowaniu wielu pasażerów i dynamicznych trasach (eksperyment Mori Building z technologią Via).^[42] W Singapurze rozwijano model buspooling polegający na „poolowaniu" zgłoszeń zapotrzebowania na trasę autobusową i uruchamianiu relacji po osiągnięciu odpowiedniego popytu.^[43]

W Afryce vanpooling bywa ujmowany w programach zarządzania popytem transportowym jako jedna z alternatyw wobec dojazdów samochodem w pojedynkę; przykładowo w RPA wymieniany jest wśród instrumentów TDM obok carpoolingu, telepracy i transportu zbiorowego.^[44]

• Christina Joy Ditmore, Devon Malia Deming. Vanpooling and its effect on commuter stress. „Research in Transportation Business & Management”. 27, s. 98–106, 2018. Elsevier. DOI: 10.1016/j.rtbm.2018.11.001. (ang.). 
• Federal Transit Administration (FTA), Transit Profiles: 2012 Report Year Summary, U.S. Department of Transportation, październik 2013  (ang.).
• Deutsche Gesellschaft für Internationale Zusammenarbeit (GIZ), Transportation Demand Management (Training Document) [online], kwiecień 2009  (ang.).
• PaulP. Sears PaulP., Vanpooling: The Three Major Approaches, 1979, DOI: 10.2172/5764867  (ang.).
• SusanS. Shaheen SusanS., AdamA. Cohen AdamA., MichaelM. Randolph MichaelM., EmilyE. Farrar EmilyE., Ridesharing (Carpooling and Vanpooling), National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine, 2019, DOI: 10.7922/G26971T3  (ang.).
• Vanpooling: A Summary and Description of Existing Vanpool Programs. (ang.).

• carpooling
• carsharing