Via Carpatia

Via Carpatia (również Via Carpathia) – budowana etapami europejska międzynarodowa trasa relacji "północ-południe", łącząca Kłajpedę na Litwie z Salonikami w Grecji. Droga przebiega przez Litwę, Polskę, Słowację, Węgry, Rumunię, Bułgarię i Grecję, stanowiąc szlak transportowy prowadzący wzdłuż granicy wschodniej UE, z Europy Środkowej do Azji. Krzyżuje się z korytarzami prowadzącymi z Europy Zachodniej do Rosji i łączy się przez porty Morza Czarnego ze szlakiem TRACECA (Europa – Kaukaz – Azja)^[1]. Trasa na całej długości ma mieć parametry autostrady bądź drogi ekspresowej. W Polsce szlak Via Carpatia od 2021 roku nosi imię Prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego^[2]. Na terenie Polski szlak Via Carpatia ma liczyć docelowo ok. 700 km i przebiegać przez pięć województw: podlaskie, warmińsko-mazurskie, mazowieckie, lubelskie i podkarpackie^[3].

Inicjatywa utworzenia szlaku „Via Carpatia" powstała w 2006 r. Szczegóły związane z trasą zostały ustalone 27 października 2006 w Łańcucie, podczas zorganizowanej w tym celu międzynarodowej konferencji pt. „Jedna droga – cztery kraje", z udziałem m.in. prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego. Ministrowie transportu Litwy, Polski, Słowacji i Węgier podpisali wówczas tzw. „Deklarację Łańcucką"^[4]. W październiku 2010 r. do inicjatywy przystąpiły Bułgaria, Rumunia oraz Grecja, a w kolejnych latach dołączyła Ukraina jako kraj partnerski.

Koncepcja powstania takiego połączenia komunikacyjnego była omawiana również w trakcie wizyty premier Polski Beaty Szydło w Budapeszcie na spotkaniu z premierem Węgier Viktorem Orbánem 9 lutego 2016 roku^[5][6].

„Via Carpatia" ma przebiegać wzdłuż wschodniej granicy Unii Europejskiej z Kłajpedy przez Kowno, Białystok, Lublin, Rzeszów, Koszyce, Debreczyn i dalej do Rumunii. W Rumunii szlak rozwidla się w kierunku portu morskiego Konstanca oraz w kierunku Swilengradu. Dalej przez Bułgarię do Sofii i portów greckich nad Morzem Egejskim w Salonikach.

W Polsce Via Carpatia według planów z roku 2017 przebiegać ma^[7] od granicy z Litwą w Budzisku przez Suwałki do Ełku, dalej trasą S16 do Knyszyna, stamtąd trasą S19 przez Dobrzyniewo Duże – Choroszcz – Siemiatycze – do węzła Lublin Rudnik, następnie przez Kraśnik, Janów Lubelski i Nisko do węzła Rzeszów Wschód, przez A4 do węzła Rzeszów Zachód, stamtąd przez Barwinek do granicy ze Słowacją.

W województwach podlaskim i warmińsko-mazurskim szlak opiera się na drogach S61 i S19, natomiast w lubelskim i podkarpackim niemal w całości na drodze S19^[3].

Do sieci bazowej TEN-T (realizacja do roku 2023) należą następujące odcinki Via Carpatia^[8]:

• S61 Budzisko (granica z Litwą) – obwodnica Augustowa;
• S19 Lublin – Rzeszów.

W sieci kompleksowej TEN-T (realizacja do roku 2050) znajdują się następujące odcinki:

• S19 Rzeszów – Barwinek (granica ze Słowacją)

Część odcinków dróg S19 i S61 już powstało, inne są w budowie^[9].

Stan przygotowań i realizacji Via Carpatia (S19) w województwie podkarpackim (7 grudnia 2017):

• odcinki zrealizowane: Sokołów Młp. Północ – Stobierna (12,5 km), Stobierna – w. Rz. Wschód, w. Rz. Zachód – w. Świlcza i w. Świlcza – w. Rz. Południe (6,3 km)^[10],
• odcinki w przetargu: Lasy Janowskie – Sokołów Młp. Północ (6 odc.) 54,2 km,
• odcinki przed przetargiem: w. Rz. Południe – Barwinek (85,2 km)^[11].

„Via Carpatia" w Polsce, biegnąc wzdłuż wschodniej granicy Polski przecinać ma obszary województw: podlaskiego, mazowieckiego, lubelskiego i podkarpackiego, stanowiąc połączenie ważnych ośrodków położonych przy wschodniej granicy kraju, tj. miast: Białystok, Lublin i Rzeszów^[12]. Na terenie Polski, Via Carpatia nazwana jest imieniem Prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego^[13].

W maju 2026 roku Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad (GDDKiA) poinformowała o znacznych opóźnieniach w budowie odcinków drogi S19 na południe od Rzeszowa. Przesunięcia terminów dotyczą większości budowanych odcinków w województwie podkarpackim^[3].

Na odcinku Rzeszów Południe–Babica termin zakończenia prac przesunięto z 2026 na 2028 rok. Powodem było wykrycie metanu i konieczność dostosowania dokumentacji projektowej tunelu oraz maszyny TBM do pracy w warunkach metanowych. Dodatkowo na portalu południowym stanowisko archeologiczne rozszerzono z kilkunastu arów do ponad 7 hektarów, co wstrzymało roboty^[3].

Na odcinku Babica–Jawornik termin oddania przesunięto z 2026 na 2027 rok ze względu na trudne warunki gruntowe oraz niesprzyjające zjawiska klimatyczne – silny wiatr uniemożliwiał pracę dźwigów przy budowie najwyższej estakady w Polsce^[3].

Odcinki Jawornik–Lutcza oraz Lutcza–Domaradz znajdowały się na etapie uzyskiwania decyzji o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej (ZRID). Planowany termin zakończenia prac budowlanych to odpowiednio 2031 i 2030 rok^[3].

Szczególnie trudna sytuacja wystąpiła na odcinku Domaradz–Iskrzynia, który pierwotnie miał zostać oddany w 2026 roku. Na początku kwietnia 2026 roku wykonawca – Mostostal Warszawa – poinformował o odstąpieniu od kontraktu, powołując się na nieprzewidziane warunki gruntowe oraz konieczność przeprojektowania obiektów inżynieryjnych po decyzji Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska (RDOŚ), co miało wydłużyć obiekty o ponad 700 metrów przy szacowanym koszcie dodatkowych prac wynoszącym ok. 550 mln zł. GDDKiA nie uznała odstąpienia za skuteczne i wezwała firmę do powrotu na budowę w ciągu 30 dni, zapowiadając, że w przypadku braku reakcji odstąpi od umowy z winy wykonawcy i ogłosi nowy przetarg^[3].

Na odcinku Dukla–Barwinek, gdzie pierwotnie zakończenie prac przewidziano na 2027 rok, termin mógł ulec zmianie z powodu czteromiesięcznego opóźnienia w złożeniu wniosku o ZRID oraz konieczności przeprojektowania obiektów zgodnie z wezwaniem RDOŚ^[3].

Zgodnie z planem przebiegała natomiast rozbudowa o drugi pas jezdni odcinka Sokołów Małopolski Północ – Jasionka, który miał zostać oddany do ruchu etapami jeszcze w 2026 roku^[3].

Rzeczniczka rzeszowskiego oddziału GDDKiA Joanna Rarus tłumaczyła opóźnienia skomplikowaną budową geologiczną fliszu karpackiego, podkreślając, że przesunięcia czasowe w tak dużych projektach infrastrukturalnych nie są zjawiskiem niecodziennym^[3].

Interwencję poselską w sprawie opóźnień przeprowadzili w siedzibie Ministerstwa Infrastruktury parlamentarzyści PiS z Podkarpacia, w tym Ewa Leniart i Rafał Weber^[3].

Część „Via Carpatii" prowadząca przez Słowację od granicy z Polską w Barwinku do granicy z Węgrami (Milhosť) ma liczyć 127 kilometrów^[14]. Ze słowackiego odcinka trasy w użyciu są jedynie fragmenty w okolicach Svidníka (ok. 5 km), pomiędzy Preszowem a Koszycami (ok. 35 km) oraz Koszycami a granicą z Węgrami (ok. 15 km). Z Preszowa w kierunku północnym zaplanowano drogi jednojezdniowe (w takim standardzie zbudowana jest już obwodnica Svidníka). Pozostałe odcinki na południe od Preszowa zbudowano w standardzie autostrady i podobnie będą wyglądały brakujące odcinki tamtej części Via Carpatia^[15].

Część trasy prowadząca przez Węgry ma liczyć 230 kilometrów^[14].

Przez Rumunię przebiegać ma najdłuższa część trasy o długości 1566 kilometrów^[14].

• Via Baltica