Voseo

Voseo^[1] – zjawisko występujące w języku hiszpańskim polegające na zamianie zaimka osobowego tú (ty) na formę vos, powszechnie spotykane w Ameryce Środkowej oraz w Argentynie i Urugwaju. Spełnia ona taką samą funkcję jak druga osoba liczby pojedynczej w Hiszpanii – tú. W Nikaragui ta forma języka hiszpańskiego dominuje zarówno w mowie, jak i piśmiennictwie, przy czym niektórzy mieszkańcy wymawiają słowo vos z silnym brzmieniem „s” na końcu, inni zaś bez tego dźwięku. Użycie voseo przyczynia się także do zmiany formy czasownika. Jest on używany w specyficznej formie np. vos cantás („ty śpiewasz”), vos sabés („ty wiesz”).

Voseo wywodzi się ze średniowiecznego języka hiszpańskiego, a konkretnie od formy „vosotros” (druga osoba liczby mnogiej)^[2]. Podczas podboju i kolonizacji Ameryki zjawisko to zostało przeniesione do Nowego Świata, gdzie przetrwało w różnych wariantach do dziś^[3]. W przeciwieństwie do Hiszpanii, gdzie forma „vosotros” ewoluowała w stronę wyraźnego rozróżnienia między „tú” (liczba pojedyncza) a „vosotros” (liczba mnoga)^[4], w Ameryce Łacińskiej voseo zachowało cechy archaiczne i wykształciło nowe formy, stając się unikalną innowacją językową.

W tym wariancie używa się wyłącznie zaimka „vos”, podczas gdy odmiana czasownika zachowuje końcówkę charakterystyczną dla zaimka „tú”. Zmiana zachodzi więc tylko na poziomie zaimka, bez modyfikacji morfologicznej czasownika.

• Tú vienes → Vos vienes
• Tú hablas → Vos hablas
• Tú partes → Vos partes

Jest to czyste zastąpienie zaimka bez dostosowania koniugacji. Zaimek „vos” działa jako odpowiednik „tú”. Z perspektywy teorii generatywnej zjawisko to pokazuje dysocjację między zaimkiem a jego korelatami morfologicznymi – „vos” został poddany ponownej analizie jako zaimek 2. osoby liczby pojedynczej, który korzysta z form czasownikowych przypisanych do „tú”. Jest to najrzadszy typ voseo w Ameryce Łacińskiej.

W tym przypadku sytuacja jest odwrotna: zachowuje się zaimek „tú”, ale stosuje się inny paradygmat koniugacji, pochodzący historycznie od formy „vosotros”. Zaimek i czasownik wchodzą ze sobą w konflikt morfologiczny.

Przykłady w Presente de Indicativo (czas teraźniejszy):

• Tú venís (zamiast „vienes”)
• Tú hablás (zamiast „hablas”)
• Tú partís (zamiast „partes”)

Bezokolicznik	Forma standardowa	Voseo verbal
Cantar	Tú cantas	Tú cantás
Beber	Tú bebes	Tú bebés
Partir	Tú partes	Tú partís
Venir	Tú vienes	Tú venís
Hablar	Tú hablas	Tú hablás

Końcówki (-ás, -és, -ís) pochodzą historycznie z koniugacji „vosotros ze średniowiecznego hiszpańskiego, jednak w tym paradygmacie nie występuje dyftongizacja (w Hiszpanii: vosotros cantáis, coméis). Końcówki są dodawane bezpośrednio do tematu czasownika.

W voseo pełnym zarówno zaimek „vos”, jak i system koniugacji drugiej osoby są ze sobą w pełni spójne.

Bezokolicznik	Forma standardowa	Voseo pleno
Cantar	Tú cantas	Vos cantás
Beber	Tú bebes	Vos bebés
Partir	Tú partes	Vos partís
Venir	Tú vienes	Vos venís
Hablar	Tú hablas	Vos hablás

• Presente de indicativo (czas teraźniejszy): Vos cantás, bebés, partís
• Presente de subjuntivo (tryb łączący): Que vos cantés, bebás, partás
• Pretérito perfecto simple (czas przeszły dokonany): Vos cantaste, bebiste, partiste (w wielu odmianach zachowuje formy standardowe)
• Condicional (tryb warunkowy): Vos cantarías, beberías, partirías (głównie forma standardowa)
• Imperativo (tryb rozkazujący): ¡Cantá!, ¡Bebé!, ¡Partí! (końcówki voseo bez zaimka)

Voseo pleno stanowi autonomiczny podsystem koniugacji. Końcówki są wysoce przewidywalne i regularne. W krajach takich jak Argentyna, Urugwaj i Paragwaj voseo pleno jest normą neutralną (nieoznaczoną) we wszystkich rejestrach języka, w tym w kontekstach formalnych, akademickich i rządowych.

W wielu społecznościach zauważa się erozję różnic między formami „tú” a „vos” w trybie łączącym (Subjuntivo):

• Tradycyjny paradygmat: Que tú hables vs. Que vos hablés
• Innowacja (obecny trend): Que vos hables (wyrównanie analogiczne)

Młodsi oraz lepiej wykształceni użytkownicy języka wykazują tendencję do rezygnacji z formy hablés na rzecz hables, traktując tradycyjną formę podrzędną jako archaiczną.

Obecność voseo w Ameryce Łacińskiej nie jest jednolita, koncentruje się głównie w regionie La Plata oraz w Ameryce Środkowej, natomiast tuteo dominuje na obszarach andyjskich oraz w niektórych regionach przygranicznych Ameryki Środkowej. Większość pozostałych krajów hispanojęzycznych charakteryzuje się współistnieniem obu form, często w zależności od kontekstu społecznego, regionu czy rejestru językowego.

Regiony, w których dominuje „vos”: Argentyna, Urugwaj, Paragwaj, znaczna część Boliwii oraz wschodnia, środkowa część Chile. Na obszarze Ameryki Środkowej forma ta dominuje w Nikaragui oraz w dużej części Kostaryki.

Regiony, w których dominuje „tú”: pas wzdłuż zachodniego wybrzeża Ameryki Południowej, obejmujący część Kolumbii, Ekwadoru i Peru, a także zachodni pas Chile oraz fragment Boliwii. W Ameryce Środkowej zielony obszar pokrywa południowy Meksyk (region przygraniczny) oraz część Hondurasu/Salwadoru.

Regiony, w których stosuje się oba zaimki równolegle: Meksyk, kraje Karaibów (Kuba, Dominikana, Portoryko), Hondury, Panama, Wenezuela, Kolumbia (większość terytorium), Ekwador i Peru (większość terytorium), a w Ameryce Środkowej – Gwatemala i Belize. Hiszpania (zaznaczona na mapie pomocniczej) również należy do tej kategorii, ponieważ używa „tú” (oraz formy „vosotros” w liczbie mnogiej, niezaznaczonej na mapie).