Wardrobing

Artykuł ten został zgłoszony do umieszczenia na stronie głównej w rubryce „Czy wiesz”.
Pomóż nam go sprawdzić: oceń zgłoszoną nominację.

Wardrobing (od ang. wardrobe) – forma nadużycia mechanizmu zwrotu towarów w handlu detalicznym i handlu elektronicznym, polegająca na zakupie produktu z zamiarem krótkotrwałego użycia, a następnie zwróceniu go sprzedawcy, zwykle w celu otrzymania pełnego zwrotu zapłaconej kwoty. Zjawisko jest najczęściej opisywane na przykładzie odzieży i obuwia, zwłaszcza produktów kupowanych na jednorazową okazję, lecz może dotyczyć także innych produktów, m.in. elektroniki, sprzętu rekreacyjnego i narzędzi^[1].

Wardrobing różni się od zwykłego zwrotu towaru tym, że konsument korzysta z produktu w czasie obowiązywania możliwości zwrotu, a następnie przedstawia go jako kwalifikujący się do refundacji. W badaniach nad zwrotami konsumenckimi podobne zachowania określa się także jako krótkotrwałe „wypożyczanie” produktu od sprzedawcy, ponieważ klient uzyskuje wartość z użytkowania rzeczy, nie ponosząc ostatecznie jej ceny^[2].

Granica między legalnym zwrotem a nadużyciem zależy od intencji klienta, stanu zwracanego towaru i warunków przyjętych przez sprzedawcę^[1]. Zwrot z powodu niedopasowania produktu, zmiany okoliczności lub braku potrzeby dalszego posiadania towaru może mieścić się w zwykłej polityce zwrotów; wardrobing zakłada natomiast wcześniejszy zamiar użycia i późniejszego oddania rzeczy^[3]. Typowy przykład dotyczy zakupu ubrania lub pary butów, użycia ich przez krótki czas, np. podczas wydarzenia towarzyskiego, sesji zdjęciowej albo wyjazdu, a następnie odesłania do sklepu w ramach procedury zwrotu. W praktyce zjawisko jest trudne do odróżnienia od zwrotów wynikających z przymierzania, niedopasowania rozmiaru, pomyłki zakupowej lub zmiany decyzji^[3].

W literaturze anglojęzycznej pojęcie wardrobingu bywa ujmowane jako forma nadużycia polityki zwrotów; w części publikacji i raportów występuje także w szerszej kategorii return fraud, bez przesądzania o kwalifikacji prawnej konkretnych zachowań. Za kluczowe kryterium uznaje się zamiar użycia i oddania produktu już w chwili zakupu^[3].

Rozwój handlu elektronicznego zwiększył znaczenie polityk zwrotów, ponieważ klient kupujący na odległość często nie ma możliwości wcześniejszego obejrzenia, przymierzenia lub przetestowania produktu. Łatwe zwroty stały się jednym z elementów konkurencji między sklepami internetowymi, ale równocześnie stworzyły warunki sprzyjające nadużyciom. W polskiej publicystyce wardrobing opisywano m.in. w kontekście ekspansji automatów paczkowych, które uprościły zarówno odbiór przesyłek, jak i ich odsyłanie do sprzedawców^[4].

W Polsce automaty paczkowe stały się jedną z najczęściej wybieranych form dostawy zakupów internetowych. Według danych przywołanych przez „Politykę” w 2025 roku zakupy online robiło 78% internautów, a 83% kupujących w internecie wskazywało automaty paczkowe jako jedną z najczęściej wybieranych opcji odbioru towarów^[4]. Ta infrastruktura ułatwia również obsługę zwrotów, ponieważ klient może nadać przesyłkę zwrotną bez kontaktu ze sklepem stacjonarnym lub kurierem. Z perspektywy operatorów logistycznych oznacza to dodatkowy ruch przesyłek w obu kierunkach, natomiast dla sklepów internetowych może zwiększać koszty obsługi zwrotów i ryzyko nadużyć^[4].

Wardrobing należy odróżniać od powszechnej praktyki zamawiania kilku rozmiarów lub wariantów produktu i odsyłania tych, które nie pasują. Taka praktyka, choć kosztowna dla sprzedawców, nie musi oznaczać nadużycia, jeżeli klient nie używa towaru poza zakresem koniecznym do jego sprawdzenia^[1][3].

Dane o skali wardrobingu są zwykle zbierane w ramach szerszych badań nad nadużyciami zwrotów. W raporcie National Retail Federation(inne języki) i Appriss Retail dotyczącym rynku amerykańskiego w 2023 roku podano, że całkowita wartość zwracanych towarów wyniosła 743 mld dolarów, a straty związane z oszustwami przy zwrotach oszacowano na 101 mld dolarów. Wśród typów oszustw wskazywanych przez sprzedawców 49% badanych firm wymieniło zwroty używanych, lecz niewadliwych produktów, określone w raporcie jako wardrobing^[5].

W badaniu firmy ReBOUND, przytaczanym przez branżowy serwis InternetRetailing w 2019 roku, obejmującym 2000 konsumentów internetowych i 200 internetowych sprzedawców odzieży, 13% konsumentów zadeklarowało zakup odzieży z zamiarem jednorazowego użycia i późniejszego zwrotu. Odsetek ten był wyższy w grupie wiekowej 25–34 lata, w której wynosił 21%, wobec 6% wśród osób powyżej 45. roku życia^[6]. W tym samym badaniu 62% sprzedawców uznało koszty wardrobingu za znaczące dla ich działalności, a 23% za bardzo znaczące^[6].

W odniesieniu do Polski „Polityka” przywołała badanie SW Research, według którego do krótkotrwałego noszenia ubrań lub obuwia, a następnie odsyłania ich sprzedawcy i żądania zwrotu pieniędzy miało przyznawać się 20% młodych konsumentów w wieku 24–35 lat^[4].

Dla sprzedawców skutki wardrobingu obejmują dodatkowe koszty kurierskie, logistyczne, administracyjne i magazynowe, koszty obsługi zwrotów oraz kontroli stanu produktów, uszkodzenia i utratę wartości towaru, trudności z jego ponowną sprzedażą jako nowego, a także ryzyko pogorszenia reputacji sprzedawcy, jeżeli do ponownej sprzedaży trafi towar w złym stanie^[6][7]. Problem jest szczególnie dotkliwy dla mniejszych sklepów internetowych, które działają przy niskich marżach i konkurują nie tylko ceną, lecz także wygodą dostawy oraz liberalną polityką zwrotów^[4][7]. Badania nad zwrotami w sprzedaży wielokanałowej wskazują, że wzrost handlu internetowego zwiększył liczbę zwrotów i stworzył dodatkowe okazje do nadużyć, co ma znaczenie ekonomiczne, organizacyjne i środowiskowe^[7].

Zaostrzanie zasad zwrotów może ograniczać nadużycia, ale zarazem pogarszać relacje z klientami, gdy obejmuje osoby dokonujące zwrotów zgodnie z regulaminem^[7].

Do środków ograniczających wardrobing zalicza się m.in. krótsze terminy zwrotu, opłaty za ponowne przyjęcie towaru, wymaganie dowodu zakupu, kontrolę stanu produktu oraz procedury wykrywania nietypowych wzorców zwrotów. W literaturze analizuje się również rozwiązania technologiczne, takie jak profilowanie historii zakupów i zwrotów oraz śledzenie produktów za pomocą indywidualnych identyfikatorów^[2].

Niektóre platformy i sklepy próbują ograniczać nadużycia przez analizę częstotliwości zwrotów oraz blokowanie kont klientów, którzy dokonują ich wyjątkowo dużo. Jako przykład takiej reakcji w mediach wskazywano działania platform modowych, w tym Zalando^[4]. W 2019 roku opisywano także politykę sklepu ASOS dotyczącą dezaktywowania kont powiązanych z nietypowymi wzorcami zwrotów oraz informowano, że podobne rozwiązania ogłosił Harrods^[8][9].

Tego rodzaju środki mogą jednak budzić spory, ponieważ wysoka liczba zwrotów nie zawsze oznacza działanie nieuczciwe; może też wynikać ze specyfiki kategorii produktów, zwłaszcza odzieży i obuwia, w których niedopasowanie rozmiaru jest częstą przyczyną zwrotu^[9]. Według wspomnianego badania ReBOUND 43% sprzedawców uważało, że ich strategia zwrotów wymaga poprawy, ale tylko 20% traktowało inwestycje w obsługę zwrotów jako jeden z głównych priorytetów. Przedstawiciele tej firmy wskazywali, że automatyczne blokowanie klientów często dokonujących zwrotów może pomijać ich ogólną wartość dla sprzedawcy, ponieważ część z nich mimo wysokiej liczby zwrotów zachowuje znaczną część kupowanych produktów^[6].

Przeciwdziałanie wardrobingowi wymaga zachowania równowagi między ograniczaniem nadużyć a utrzymaniem zaufania klientów. Zbyt restrykcyjna polityka zwrotów może zmniejszać atrakcyjność sklepu dla osób dokonujących zwrotów zgodnie z regulaminem. W polskim kontekście zwracano uwagę, że znacząca część kupujących w sieci deklaruje niechęć do sklepów stosujących zbyt restrykcyjne zasady zwrotu^[4]. Badania nad tym zjawiskiem podkreślają znaczenie dopasowania narzędzi kontroli do rodzaju produktu, kanału sprzedaży i zachowań klientów^[7].

Wardrobing jest jednym z typów nadużyć zwrotów. Do zjawisk pokrewnych zalicza się m.in. zwracanie innego egzemplarza niż zakupiony, odsyłanie produktu uszkodzonego po użyciu, składanie fałszywych deklaracji o wadach towaru oraz podmienianie produktów. W polskich opisach rynku e-commerce wskazywano m.in. przypadki kupowania drogich oryginalnych towarów i zwracania tańszych podróbek^[4]. Podmienianie produktów, zwracanie towarów celowo uszkodzonych oraz odsyłanie opakowania z produktem podrobionym, innym przedmiotem albo bez właściwego towaru są w literaturze opisywane jako odrębne typy oszustw zwrotowych, jednak są nietożsame z wardrobingiem^[3].