Wiktor Gładysz

Wiktor Gładysz

Data i miejsce urodzenia	21 grudnia 1866 Brzezinka
Data i miejsce śmierci	12 sierpnia 1951 Buk
Miejsce spoczynku	Buk
Zawód, zajęcie	działacz społeczny, polityk, kupiec, drogerzysta
Rodzice	Karol Gładysz Anastazja z d. Stoińska
Małżeństwo	Wanda z d. Goławiecka
Dzieci	7
Odznaczenia

Wiktor Tomasz Gładysz (ur. 21 grudnia 1866 w Brzezince w pow. międzychodzkim, zm. 12 sierpnia 1951 w Buku) – polski działacz społeczny, polityk, kupiec, drogerzysta oraz współorganizator ruchu gimnastycznego „Sokół” w zaborze pruskim.

Należał do wyróżniających się działaczy społecznych, gospodarczych i sportowych Wielkopolski przełomu XIX i XX wieku. Był organizatorem polskiego ruchu drogerzystów, jednym z głównych twórców „Sokoła” w zaborze pruskim, publicystą, samoukiem-pedagogiem oraz działaczem narodowym związanym z obozem endeckim. Jego życie stanowi przykład charakterystycznej dla Wielkopolski drogi awansu społecznego opartego na pracy organicznej, samokształceniu i działalności narodowej^[1].

Urodził się 21 grudnia 1866 w folwarku Brzezinka, zwanym także „Byrką” (niem. Birkenforverk), w powiecie międzychodzkim, w parafii Kamionna. Był trzecim z pięciorga dzieci Karola Gładysza i Anastazji z domu Stoińskiej. Rodzina Gładyszów wywodziła się z Borowego Młyna w powiecie międzyrzeckim – majątku obejmującego młyn nad Obrą, pola, jeziora i lasy. Rodzina parała się z problemami finansowymi. Ojciec prowadził w Poznaniu fabrykę powozów i warsztat siodlarski, jednak utracił przedsiębiorstwo oraz majątek żony, liczący około 400 mórg folwark Brzezinka^[2].

Wiktor wcześnie osierocony przez matkę wychowywał się w trudnych warunkach materialnych. Edukację rozpoczął w szkole powszechnej w Kamionnie, którą ukończył w 1882. Zamierzał zostać nauczycielem, lecz nasilająca się germanizacja szkolnictwa skłoniła rodzinę do skierowania go do zawodu kupieckiego^[2][1]. Kluczowe znaczenie dla jego dalszego życia miał wyjazd do Poznania. Dzięki pomocy pokrewieństwa z rodziną Barcikowskich oraz nauczyciela Alojzego Marcinkowskiego został przyjęty do Miejskiej Szkoły Średniej. Zawarł wówczas przyjaźń ze Stefanem Barcikowskim, synem właściciela znanej drogerii. Razem byli określani jako „Kastor i Polluks”. Barcikowski wyróżniał się ogładą i wykształceniem, a Gładysz siłą fizyczną i pracowitością^[2].

W 1882 rozpoczął praktykę w firmie R. Barcikowski, jednej z najważniejszych polskich drogerii w Poznaniu. Jednocześnie uczęszczał do polskiej wieczorowej szkoły kupieckiej. Po ukończeniu praktyki w 1886 szybko awansował w przedsiębiorstwie i w 1891 objął stanowisko kierownika drogerii. Firma stopniowo przekształcała się z niewielkiego sklepu w dużą hurtownię produktów drogeryjnych, będącą pierwszym polskim przedsiębiorstwem tego typu w zaborze pruskim, z czasem największym w Wielkopolsce i jednym z największych w II RP^[1][3][4]. Do II wojny światowej głównym i cenionym za rozwój firmy dyrektorem w firmie R. Barcikowski pozostanie zięć Wiktora Gładysza, Stanisław Kłosiński^[2][5].

Gładysz odegrał istotną rolę w tym procesie organizacyjnym i gospodarczym. W 1909 wspólnie ze Stefanem Laubem i Mieczysławem Koniecznym wykupił przedsiębiorstwo od Stefana Barcikowskiego, który wycofał się do majątku ziemskiego w Konarskiem. W 1919 Gładysz po wykupieniu udziałów wspólników przekształcił firmę w spółkę akcyjną i rozszerzył jej działalność o fabrykę chemiczno-farmaceutyczną. Był to szczyt jego kariery gospodarczej^[2][6]. Sukces ten okazał się jednak krótkotrwały. Długotrwała choroba, wyjazdy do sanatoriów, wywołany kryzys inflacyjny (dewaluacja) kosztem wielkopolskiej marki polskiej początku lat dwudziestych i nieuczciwość części akcjonariuszy doprowadziły do utraty wpływu na przedsiębiorstwo. Sam Gładysz we wspomnieniach wskazywał na skutki dewaluacji marki polskiej: gwałtowny wzrost cen, spadek wartości czynszów i konieczność wyprzedawania rodzinnych pamiątek dla utrzymania rodziny. Stabilizacja walutowa w 1924 zakończyła najgorszy okres kryzysu, jednak wielu przedsiębiorców wielkopolskich – w tym Gładysz – utraciło znaczną część majątku na rzecz mieszkańców z dawnej kongresówki^[2][7][8]. Gładysz dzięki swoim zasługom został w firmie zastępcą prezesa Rady Nadzorczej Józefa Czepczyńskiego, z którym był spokrewniony^[2][2][9].

Równolegle rozwijała się jego działalność zawodowo-organizacyjna w środowisku drogerzystów. W 1897 uczestniczył w założeniu Związku Drogerzystów Polskich podczas zjazdu w Hotelu Berlińskim w Poznaniu. Wybrano go wówczas sekretarzem organizacji. W grudniu 1918 brał udział w reaktywacji organizacji podczas Zjazdu Drogerzystów Polskich przy ulicy Wiktorii w Poznaniu, został zastępcą Zenona Lewandowskiego. Po zaangażowaniu się Zenona Lewandowskiego w działalność polityczną, ciężar kierowania związkiem spadł w praktyce na Gładysza. W 1919 objął funkcję prezesa Związku Drogerzystów Rzeczypospolitej Polskiej i pełnił ją aż do wybuchu II wojny światowej. Związek prowadził działalność szkoleniową, wydawniczą i integracyjną środowiska zawodowego. Gładysz współpracował również z Arturem Gustowskim przy tworzeniu fachowego miesięcznika „Drogerzysta”^{[10][2][7][2]}.

Do Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” Gładysz wstąpił w 1886, niemal zaraz po jego powstaniu w Poznaniu. Rok później został nauczycielem gimnastyki. Nie posiadał formalnego wykształcenia pedagogicznego ani sportowego, jednak dzięki ogromnej pracowitości stał się jednym z najwybitniejszych instruktorów wychowania fizycznego w zaborze pruskim. Inspirował się głównie gimnastyką niemiecką, ale znał także wzorce czeskie i galicyjskie^[2][7]. Podkreślał znaczenie dyscypliny, sprawności fizycznej i wychowania narodowego. W 1891 reprezentował Poznań podczas II Wszechsłowiańskiego Zlotu Sokolstwa w Pradze. Udział w tym wydarzeniu umocnił jego przekonanie o znaczeniu idei słowiańskiej wspólnoty oraz roli wychowania fizycznego w budowaniu świadomości narodowej Polaków pod panowaniem pruskim. Idea jedności narodów słowiańskich była dla niego ważnym elementem oporu przeciw germanizacji i polityce zaborców^[7][2][11].

Przełomowym momentem w jego działalności sokolej był 1893. Podczas zjazdu w Poznaniu został wybrany naczelnikiem nowo utworzonego Związku Sokołów Polskich w Państwie Niemieckim. Funkcja ta uczyniła go głównym organizatorem sokolstwa polskiego na terenach pozostających pod panowaniem niemieckim. To przede wszystkim jemu przypisywano później potężny rozwój organizacji w Wielkopolsce, na Pomorzu, Śląsku i w skupiskach polskich na obszarze Niemiec. Jako naczelnik prowadził szkolenia instruktorów, organizował ćwiczenia i tworzył jednolity program wychowania fizycznego oraz narodowego^{[1][7][12][2]}.

W 1896 zorganizował pierwszy związkowy zlot sokolstwa w Poznaniu. Wydarzenie to stało się wielką manifestacją polskości w zaborze pruskim i jednym z najważniejszych publicznych pokazów siły organizacyjnej polskiego ruchu narodowego. Zlot odegrał ogromną rolę propagandową i wychowawczą, wzmacniając poczucie wspólnoty narodowej wśród Polaków żyjących pod panowaniem niemieckim. Znaczący wpływ na rozwój polskiego wychowania fizycznego miała również jego działalność pisarska. Wydana przez niego „Nauka Gimnastyki Sokolej” przez wiele lat stanowiła podstawowy podręcznik ćwiczeń używany przez sokolstwo polskie w Niemczech, pozostając w praktycznym użyciu aż do około 1910. Gładysz propagował w niej system ćwiczeń oparty na dyscyplinie, harmonijnym rozwoju fizycznym i wychowaniu patriotycznym. Był przekonany, że sprawność fizyczna stanowi nieodłączny element przygotowania narodu do przyszłej walki o niepodległość^[13][7][1].

Na przełomie XIX i XX wieku w „Sokole” pojawiły się konflikty pokoleniowe. Młodsi działacze, m.in. Julian Lange i Czesław Kłoś, chcieli rozwijać nowoczesny sport i lekkoatletykę, podczas gdy Gładysz pozostawał zwolennikiem klasycznej gimnastyki sokolej. Spory te doprowadziły do reform organizacyjnych i utworzenia kolegialnego Grona Technicznego^[2]. Mimo różnic Gładysz zachował ogromny autorytet w środowisku. Tadeusz Powidzki twierdził, że dla wychowania fizycznego w zaborze pruskim był postacią równie ważną, jak księża Augustyn Szamarzewski i Piotr Wawrzyniak dla ruchu spółdzielczego^[1.1][14].

Funkcję naczelnika „Sokoła” pełnił przez około dwadzieścia pięć lat, stając się symbolem trwałości i konsekwencji ruchu sokolego w zaborze pruskim. Podczas obchodów 25-lecia „Sokoła” w Wielkopolsce nadano mu honorowe członkostwo związku jako zasłużonemu organizatorowi gimnastyki i długoletniemu naczelnikowi. W czasie uroczystości Bernard Chrzanowski, prezes Związku Sokołów Polskich w Państwie Niemieckim, określił Gładysza mianem „ucieleśnienia spokojnej wytrwałości, niezrażającej się żadnym niepowodzeniem”, przyrównując go do Antoniego Macieja Durskiego – jednego z symboli polskiego ruchu niepodległościowego^[13][15].

Od 1911 Gładysz był też pierwszym członkiem honorowym gniazda okręgu poznańskiego Sokoła, który otrzymał nazwę jego imienia^[7]. Od tego roku pełnił funkcję zastępcy naczelnika Związku Wielkopolskich Towarzystw Sokolich Juliana Lange. Organizacja skupiała wówczas 91 gniazd i blisko 12 tysięcy członków z Wielkopolski, Śląska, Prus Królewskich oraz skupisk polskich na terenie Niemiec. Pod kierownictwem Gładysza „Sokół” stał się nie tylko organizacją sportową, ale także ważnym ośrodkiem wychowania narodowego, samokształcenia i pracy społecznej^[7][16][17]. Od 1919 Gładysz figurował już jako pierwszy honorowy naczelnik organizacji w Wielkopolsce^[18].

W II Rzeczypospolitej nadal pozostawał bardzo aktywny społecznie. W latach 1929, 1933 i 1938 wybierano go do Rady Miasta Poznania z list Stronnictwa Narodowo-Demokratycznego. Działał także w licznych instytucjach gospodarczych: był członkiem rady nadzorczej Izby Przemysłowo-Handlowej i Banku Hipotecznego, zastępcą prezesa rady nadzorczej firmy R. Barcikowski, wiceprezesem Związku Właścicieli Domów i Nieruchomości oraz Związku Towarzystw Kupieckich^[1][7].

W 1930 roku w warunkach wyborów brzeskich kandydował z trzeciego miejsca do Senatu RP z listy narodowej nr.4, w znakomicie reprezentowanym regionie poznańskim uzyskując trzeci wynik i mandat zastępcy senatora, jak można przeczytać w prasie narodowej, niewiele zabrakło i do trzeciego mandatu, pomimo tego lista z której startował Gładysz zyskała znaczący przyrost poparcia. ^[19][20][21].

Podczas II wojny światowej padł ofiarą represji i wysiedlenia. Po zajęciu Poznania przez Niemców został wraz z rodziną deportowany i internowany. Był więziony w VII forcie w Poznaniu, w obozie przesiedleńczym na Głównej. Przeżył powstanie warszawskie. Po wojnie powrócił do Wielkopolski i zamieszkał w Buku. W 1947 odznaczono go Złotym Krzyżem Zasługi oraz Orderem Odrodzenia Polski za zasługi dla polskiej kultury fizycznej i działalności narodowej w okresie zaborów. Zmarł w 1951 i został pochowany w Buku^[7].

Od 1894 jego żoną była Wanda z domu Głowacka (1873–1952). Mieli pięć córek i dwóch synów. Starszy, Mieczysław, zginął w trakcie kampanii wrześniowej^[7].