Wiktor Kania

Wiktor Kania

Felek, Andrzej

Wiktor Kanian zdjęcie z okresu robót przymusowych. Marzec 1941[1]
porucznik
Data i miejsce urodzenia	13 grudnia 1914 Katowice
Data i miejsce śmierci	5 maja 1946 Osiny
Przebieg służby
Lata służby	1934–1935, 1939–1946
Siły zbrojne	Wojsko Polskie Armia Krajowa Narodowa Organizacja Wojskowa Narodowe Siły Zbrojne Konspiracyjne Wojsko Polskie[2]
Jednostki	1934–1935: 3.pp.leg. Jarosław; K.O.P. Ostróg nad Horyniem IX.1939: 75.pp.[3] III.1943: 21.DP.AK
Stanowiska	dowódca oddziału partyzanckiego AK, Komendant Komendy Powiatowej KWP
Główne wojny i bitwy	II wojna światowa, działania zbrojne podziemia antykomunistycznego w Polsce
Późniejsza praca	kwiecień – listopad 1945 radny MRN w Żorach, naczelnik gminy Osiny koło Żor
Odznaczenia

Wiktor Kania ps. „Felek”, „Andrzej”, „Mrówka”, „Nad” (ur. 13 grudnia 1914 w Katowicach, zm. 5 maja 1946 w Osinach) – żołnierz Wojska Polskiego, Armii Krajowej, Konspiracyjnego Wojska Polskiego, uczestnik podziemia antykomunistycznego na Śląsku, porucznik.

Był jedynym dzieckiem Franciszka i Anny z domu Fox z Warszowic (powiat Pszczyna). W 1921 r. rodzina Kaniów przeprowadziła się z Katowic do miejscowości Żory w powiecie rybnickim. Podjął naukę w Gimnazjum im. Karola Miarki w Żorach, którą przerwał po trzech latach. Został zatrudniony jako praktykant gajowego w prywatnych lasach w okolicach Żor. W 1934 r. powołany do służby wojskowej w Jarosławiu, gdzie ukończył także szkołę podoficerską. W 1936 r. ożenił się z Anną zd. Strach z Górek Małych powiat Cieszyn.

W pierwszych dniach września 1939 r. walczył w szeregach Obrony Narodowej (ON) miasta Żory. Ranny po hospitalizacji, jako jeniec został wywieziony na roboty w głąb Rzeszy. Stamtąd przeniesiony na Górny Śląsk do pracy w kopalni Blücher^[4].

Wstąpił do konspiracji w ramach Związku Walki Zbrojnej „Żyrafa” Inspektoratu Rybnickiego. Następnie otrzymał zadanie rozpoznania powstałych struktur ruchu oporu w okolicach miejscowości Brenna w Beskidzie Śląskim powiat Cieszyn^[5]. 1 lipca 1943 r. jako sierżant piechoty przejął dowództwo nad oddziałem partyzanckim kryptonimem „Wędrowiec”^[6], podległym Rybnickiemu Inspektoratowi AK. Rozbudował sieć łączników, powiększył stan liczebny oddziału. Przeprowadził liczne akcje zbrojne i dywersyjne na niemieckie posterunki i patrole żandarmerii. Po zrzucie sowieckiego desantu dywersyjno-rozpoznawczego w okolicach Brennej 24 marca 1944 r., którego celem było podporządkowanie lokalnego ruchu oporu, został odwołany z funkcji komendanta „Wędrowca”^[7], pozostając do dyspozycji Rybnickiego Inspektora AK^[8].

W kwietniu 1945 r. brał czynny udział w organizowaniu władz cywilnych na terenie miasta i gminy Żory. Objął funkcję radnego Miejskiej Rady Narodowej oraz urząd Naczelnika Gminy Osiny k. Żor. Swoje kompetencje wykorzystywał w obronie ludności cywilnej przed prześladowaniami i bezprawiem ze strony żołnierzy radzieckich podlegających lokalnemu rezydentowi NKWD kpt. Alejewowi^[9]. W trakcie działalności samorządowej utrzymywał stały kontakt z byłymi żołnierzami „Wędrowca” poszukiwanymi przez NKWD, organizując dla nich fałszywe dokumenty i zakwaterowanie.

W lecie 1945 r. działał w cieszyńskiej strukturach Narodowej Organizacji Wojskowej o kryptonimie „Cezary 20”. Jednak po nawiązaniu przez Pawła Heczko^[10] kontaktu z oddziałem Narodowych Sił Zbrojnych Józefa Kołodzieja „Wichura”, przewodził grupie NSZ, prowadząc jednocześnie rozmowy z pozostałymi w konspiracji członkami byłego Inspektoratu Rybnickiego AK.

W listopadzie 1945 r. został aresztowany przez funkcjonariuszy PUBP Cieszyn w swoim domu w Żorach i osadzony w więzieniu w Cieszynie, skąd zbiegł 15 grudnia 1945 r. wraz z innym współwięźniem^[5]. Z początkiem maja 1945 r. wraz z innymi byłymi dowódcami oddziału partyzanckiego AK „Wędrowiec” wystosował deklarację wierności wobec Rządu Polskiego na Emigracji i gotowość do dalszej walki zaadresowaną do Komendanta Komendy Wojewódzkiej AK Zygmunta Waltera-Jankego^[11].

Początek 1946 r. to intensywna działalność w terenie przy współpracy pozyskanych do konspiracji i zaprzysiężonych funkcjonariuszy żorskiego posterunku Milicji Obywatelskiej tj. komendanta posterunku Bednarza i Franciszka Skrobola^[12] z Żor, którzy m.in. dostarczali cennych informacji, dot. zwłaszcza decyzji i posunięć PUBP Rybnik. W tym okresie Kania wystosował liczne ostrzeżenia pisemne dla członków Polskiej Partii Robotniczej, dokonując także najść na lokale partyjne. Szczególnie aktywni komuniści byli zabijani. 6 stycznia 1946 r. grupa „Andrzeja” wykonała wyrok śmierci na I sekretarzu PPR w Żorach, Augustynie Biskupie. 30 stycznia 1946 r. przeprowadzona została akcja ekspropriacyjna, w wyniku której zatrzymano wypłaty w kwocie 2500000 złotych dla górników Kopalni Dębieńsko w Czerwionce powiat Rybnik, z przeznaczeniem dla partyzantów i ich rodzin na okres zimy 1946 r. Również w styczniu 1946 r. nawiązał kontakt z zastępcą komendanta komendy wojewódzkiej Konspiracyjnego Wojska Polskiego „Klimczok”, płk. Pawłem Stopą. W połowie marca 1946 r. dowodził akcją ekspropriacyjną w garbarni skór w Jaśkowicach koło Orzesza. Kilka dni później zastrzelił przedwojennego członka Komunistycznej Partii Polski, sekretarza PPR w Mikołowie Jana Rajcę^[13].

18 marca 1946 r. Kania został mianowany przez komendanta wojewódzkiego KWP „Klimczok”, mjr. Gerharda Szczurka, zwierzchnim dowódcą KWP w powiatach rybnickim, pszczyńskim i cieszyńskim oraz komendantem komendy powiatowej KWP „Leśniczówka” na powiat rybnicki^[14]. 19 marca 1946 r. Kania dowodził akcją likwidacji funkcjonariusza PUBP Rybnik, Zygmunta Ćwiklińskiego i sekretarza PPS Buchalika w Gotartowicach powiat Rybnik (trasa Żory - Rybnik)^[15]. Ostatniego kwietnia 1946 r. oddział „Andrzeja” przeprowadził rekwizycję w Państwowej Fabryce Sygnałów w Gotartowicach k. Rybnika, zabierając za pisemnym pokwitowaniem gotówkę, zaś w drodze powrotnej do Osin spalił trybunę honorową przygotowaną na obchody 1-majowe w Żorach^[14].

W tym okresie KP KWP „Leśniczówka” była już dobrze rozpracowana przez Urząd Bezpieczeństwa, którego tajny współpracownik, podpisujący donosy jako Jan Kuczera^[16] przeniknął do struktur organizacji. Z 4 na 5 maja we wsi Osiny przeprowadzona została obława z udziałem znacznych sił Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego (KBW) i milicji, w wyniku której Wiktor Kania poniósł śmierć w niewyjaśnionych do końca okolicznościach. Obecny na odprawie KP „Leśniczówka” mjr G. Szczurek „Erg”, zdołał zbiec^[17]. W niedzielę 5 maja 1946 r. zwłoki „Andrzeja” zostały przetransportowane przez mieszkańców Osin na cmentarz farny w Żorach. W obliczu dużej ilości osób cywilnych zebranych w tym miejscu przedstawiciele komunistycznych władz miasta oraz przybyli funkcjonariusze UB nie zdecydowali się na zatrzymania ciała. Zbezcześcili jednak zwłoki, zdzierając z nich mundur i pozostawiając w samej bieliźnie. Obecnemu na miejscu księdzu zabroniono odprawienia ceremonii żałobnych^[18].

Dnia 12 marca 2004 r. IPN Katowice na podstawie zebranych dokumentów, nadał Wiktorowi Kani. status pokrzywdzonego^[19]

W 2004 r. Komisja do Spraw Badania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu IPN O. Katowice w związku z niejasnymi okolicznościami śmierci W.K., wszczęła śledztwo w sprawie możliwości popełnienia zbrodni komunistycznej. Śledztwo umorzono.

10 listopada 2005 r. z inicjatywy lokalnych środowisk kombatanckich oraz pracowników IPN o. Katowice, samorząd gminy Brenna uhonorował partyzantów, fundując w Brennej pomnik poświęcony żołnierzom Oddziału Partyzanckiego AK „Wędrowiec”, na którym wymienione zostały nazwiska jego kolejnych dowódców: Karol Heller, Wiktor Kania, Paweł Heczko.

• Niezgoda Bolesław Wiktor Kania w: Konspiracja i opór społeczny w Polsce 1944-1956 tom 2. IPN Kraków-Warszawa-Wrocław 2004, str. 209- 2012
• Domański Dariusz Żołnierz Wyklęty- Wiktor Kania (1914- 1946) w: Gazeta Żorska Nr 15(522) z 25 grudnia 2009
• Piersiakowa Elżbieta Żołnierz AK, dowódca Wędrowca w: Dziennik Zachodni Nr 164 z 15 lipca 2004