Wolkowe

Wolkowe

wieś
Chata kurpiowska w Wolkowych
Państwo	Polska
Województwo	mazowieckie
Powiat	ostrołęcki
Gmina	Myszyniec
Liczba ludności (2021)	941[2][3]
Strefa numeracyjna	29
Kod pocztowy	07-430[4]
Tablice rejestracyjne	WOS
SIMC	0515023[5]
Położenie na mapie gminy Myszyniec Wolkowe
Położenie na mapie Polski Wolkowe
Położenie na mapie województwa mazowieckiego Wolkowe
Położenie na mapie powiatu ostrołęckiego Wolkowe
53°24′59″N 21°23′21″E/53,416389 21,389167[1]
Multimedia w Wikimedia Commons

Wolkowe (kurp. Wolkowe^[6]) – wieś w Polsce położona w województwie mazowieckim, w powiecie ostrołęckim, w gminie Myszyniec^[5][7]. Na terenie wsi utworzono dwa sołectwa: Wolkowe I i Wolkowe II^[8]. Przez wieś przepływa Kanał Chruściel^[9].

W Wolkowych nad rzeką Rozogą znaleziono pozostałości osady kultury łużyckiej^[10] w epoce brązu, ślady osadnictwa z okresu neolitu i wczesnego średniowiecza (X–XII wiek), osad z XII–XIII, XIII–XIV i XIV–XV wieku oraz ślady osadnictwa z XVI–XVIII wieku^[11].

Wieś należała do starostwa ostrołęckiego, ziemi łomżyńskiej i województwa mazowieckiego. W lustracji dóbr królewskich z 1660–1661 zapisano, że Woykowe Łąki obejmowały 3,5 włóki. Wieś zasiedlona przez czynszowników opłacała czynsz w wysokości 50 złp. 22 gr i 9 denarów rocznie^[12]. Pierwszy raz nazwy Wolkowe użyto w 1775. Nazwę wsi w różnych dokumentach wydawanych w ciągu wieków zapisywano jako: Wolkowe łąki, Wólkowe Łąki, Wólkowe, Wolkowe Ląki, Wulkow, Wołkowe oraz Wałkowe. Przed 1701 nazwę Woykowe Łąki zmieniono na Wolkowe Łąki, choć stara była wciąż w użyciu. Pierwszy człon nazwy to nazwa dzierżawcza od nazwy Wojek (od Wojciech), z czasem upodobniona do przymiotnika wołek (od wołu) i do przymiotnika wólkowy (wólka, czyli mała wola)^[13]. Słowo wolka w gwarze kurpiowskiej oznacza ziemię oddaną osadnikom w celu zagospodarowania i osiedlania się. Mieszkańcy tak powstałej wsi przez dany czas byli wolni od służb i czynszów^[14]. Drugi człon to nazwa topograficzna (od łąki). Wynika z tego, że pierwotnie nazwa wsi oznaczała łąki lub grunty Wojciecha^[13].

W 1745 ekonom starosty ostrołęckiego Traczewski próbował zwiększyć dochody starostwa przez przymus propinacyjny. Wytoczył sprawę Kaczyńskim, szlachcie z Dylewa, która jako strzelcy królewscy reprezentowała interesy mieszkańców wsi, m.in.: Myszyńca, Surowego, Dąbrów, Wolkowych Łąk, Wykrotu i Drężka. Nieznany jest finał sprawy. Możliwe, że zakończyła się zniesieniem przez starostę ostrołęckiego Jana Małachowskiego 15 listopada 1750 pańszczyzny i danin w naturze dla 52 wsi starostwa ostrołęckiego (oprócz Łodzisk i Obierwi, które nadal miały pracować na rzecz folwarku w Dylewie)^[15].

W lustracji dóbr królewskich z 1789 zapisano, że wieś leżała na słabych gruntach. Nie było już borów, tylko sosnowe zarośla. Należące do wsi lasy były błotne, jodłowe i olszowe. Mieszkało tu 82 gospodarzy, którzy płacili czynsz staroście ostrołęckiemu w wysokości 2261 złp. 10 gr. Wysokość opłaty propinacyjnej wynosiła 656 złp.^[16].

W 1796 Wolgram de Voza z Prus Wschodnich rozpoczął poszukiwania bursztynu w Puszczy Zielonej. Zaczął od okolic wsi Wolkowe^[17], gdzie najwcześniej wydobywano surowiec^[18]. W tym czasie bursztyniarstwo stało się tak popularnym zajęciem, że niemal wszyscy mieszkańcy wsi Wolkowe częściej zajmowali się kopaniem bursztynu niż rolnictwem. W 1818 wydobywali ok. 100 kg bursztynu dziennie. Od 1809 w leśnictwie ostrołęckim istniała duża rządowa kopalnia bursztynu o powierzchni ok. 1 tys. km², ciągnąca się od granicy mazowiecko-pruskiej, za wsią Pełty, przez Myszyniec do Ostrołęki oraz od wsi Dudy Puszczańskie przez wieś Krysiaki, Wolkowe i Myszyniec do Zawad nad Omulwią. Od 1810 oddawano w dzierżawę tereny bursztynodajne. Kopalnię w Wolkowych notowano w 1838. Wymienił ją też Aleksander Połujański w latach 50. XIX wieku^[19].

W 1827 we wsi istniało 113 chałup. Mieszkały tu 702 osoby^[20].

W końcu października 1863 w Wolkowych mjr Konstanty Rynarzewski prowadził szkolenie powstańców styczniowych, których następnie poprowadził na bitwę pod Żelazną^[21][22].

Latem 1880 długotrwała susza zniszczyła zasiewy i przyczyniła się do rozprzestrzeniania pożarów, a burza gradowa całkowicie spustoszyła pola m.in. we wsi Wolkowe^[23]. Przyczyniło się to do klęski głodu na Kurpiach^[24].

Sekcja ds. przemysłu włościańskiego stworzona w 1884 przy Warszawskim Towarzystwie Popierania Przemysłu i Handlu skierowała do Wolkowych instruktora tkackiego. Propagował produkcję tkanin na ulepszonym warsztacie tkackim^[21], który sprowadzono do wsi w 1893^[25].

W końcu XIX wieku pisano, że wieś Wołkowe leży w okolicy bezludnej i bezleśnej, niedaleko granicy z Prusami Wschodnimi, i jest zamieszkana przez Kurpiów. Notowano 142 domy i 1174 mieszkańców. Wieś zajmowała powierzchnię 4 523 morgi^[26]. Jednym z najbardziej znanych przemytników na pograniczu kurpiowsko-mazurskim był Czyż z Wolkowych ps. Dudak^[27]. W 1906 we wsi notowano 1 523 mieszkańców, 191 budynków mieszkalnych, 322 budynki gospodarcze, 1 577 mórg ziemi ornej, 1 225 mórg łąk oraz 1 609 mórg lasów i nieużytków^[28].

Od 1913 przez cały okres międzywojenny do wsi przyjeżdżał ks. Władysław Skierkowski, zbierający pieśni kurpiowskie i opisujący zwyczaje Kurpiów Puszczy Zielonej. W Wolkowych zanotował melodie od Walerii Markwas, późniejszej Żarnoch^[29].

W grudniu 1914 wieś, podpalona przez wojska niemieckie, częściowo spłonęła^[30].

W latach 1921–1939 wieś leżała w województwie białostockim, w powiecie ostrołęckim, w gminie Myszyniec. W 1933 powołano gromadę Wolkowe złożoną tylko z tej wsi^[31].

Według Powszechnego Spisu Ludności z 1921 wieś Wołkowe zamieszkiwało 1 087 osób w 201 budynkach mieszkalnych. Wszyscy zadeklarowali wyznanie rzymskokatolickie i narodowość polską^[32]. Miejscowość należała do parafii rzymskokatolickiej w Myszyńcu. Podlegała pod sąd grodzki w Myszyńcu i okręgowy w Łomży; właściwy urząd pocztowy mieścił się w Myszyńcu^[33]. W Wolkowych istniała szkoła powszechna II stopnia^[34].

Od lat 20. XX wieku do 1939 sołtysem był Franciszek Szok (ur. 1890)^[35].

W okresie międzywojennym na terenie wsi wydobywano glinę garncarską^[36][37].

W 1924–1925 we wsi notowano zwolenników Eugeniusza Okonia^[38].

W wyniku agresji niemieckiej we wrześniu 1939 wieś znalazła się pod okupacją niemiecką. Od 1939 do wkroczenia Armii Czerwonej w 1945 była częścią Landkreis Scharfenwiese w rejencji ciechanowskiej Prus Wschodnich III Rzeszy^[39].

Do 1954 wieś należała do gminy Myszyniec. W latach 1954–1961 istniała gromada Wolkowe w powiecie ostrołęckim. Z dniem 31 grudnia 1961 Wolkowe włączono do gromady Myszyniec. W 1973 w gromadzie Myszyniec wydzielono Wolkowe I i Wolkowe II. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa ostrołęckiego^[31].

W okresie PRL we wsi działało kółko rolnicze^[40].

Wolkowe to ulicówka z zabudową po obu stronach drogi^{[17][41][42][43]}. W 1937 Mieczysław Orłowicz pisał, że to jedna z najpiękniej i najbardziej charakterystycznie zabudowanych wsi kurpiowskich^[44]. We wsi notowane są wpisane do gminnej ewidencji zabytków domy drewniane (nr 14 z ok. 1890, nr 45 z początku XX wieku)^[11]. Zachował się drewniany stary krzyż i kapliczka z datą 1631 na metalowej chorągiewce, wystawiona – według relacji miejscowych – w latach 60. XX wieku, oraz kapliczka Matki Bożej z 1949^[17][45].

Wedle danych z Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań w 2002 we wsi były 294 gospodarstwa domowe. W 2011 według Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań Wolkowe liczyły 1 089 mieszkańców. Według Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2021 liczba mieszkańców wynosiła 941 osób. W latach 1998–2021 liczba mieszkańców zmalała o 9,4%^[46].

Sołtysem sołectwa Wolkowe I jest Stanisław Jachimczyk, zaś sołtyską sołectwa Wolkowe II – Janina Jędrzejczyk^[47].

Ze wsi pochodził skrzypek kurpiowski Stanisław Pawelczyk^[48] aktywny w latach 30.–60. XX wieku^[49]. Nagrania jego melodii są od 1964, kiedy zarejestrowała je Grażyna Dąbrowska, przechowywane w Instytucie Sztuki Polskiej Akademii Nauk, podobnie jak pieśni śpiewaczek z Wolkowych i innych wsi na Kurpiach Zielonych zarejestrowane podczas ogólnopolskiej Akcji Zbierania Folkloru Muzycznego w latach 50. XX wieku^[50]. Z Wolkowych pochodzi Zofia Charamut – śpiewaczka, hafciarka, koronkarka, laureatka Nagrody Kolberga (2016)^[51].

W gwarze kurpiowskiej mieszkaniec wsi to wolkoźåk, a mieszkanka – wolkoźónka. Sąsiedzi przezywają ludzi z Wolkowych rejbåky^[6].

We wsi mieści się siedziba Fundacji Kurpiowski Nurt Tradycji^[52]. Działa Ochotnicza Straż Pożarna zarejestrowana jako stowarzyszenie w 2004^[53]. Funkcjonuje Zespół Szkół^[54], a w nim Publiczna Szkoła Podstawowa im. kard. Stefana Wyszyńskiego^[55][56].

Wierni Kościoła rzymskokatolickiego należą do parafii Trójcy Przenajświętszej w Myszyńcu^[57] lub do parafii Matki Bożej Królowej Korony Polskiej w Krysiakach^[58].

• 
  Wieś w 1937
• 
  Krzyż w centrum wsi (1937)
• 
  Zabudowa wsi w 1937
• 
  Kurpiowska chata
• 
  Kurpiowski Tabor Śladami Pawelczyka organizowany w Wolkowych przez Fundację Kurpiowski Nurt Tradycji (2019)