Znak Jonasza

Znak Jonasza

Znak Jonasza: paralela między ocaleniem proroka Jonasza a Zmartwychwstaniem Chrystusa.
Postać biblijna	Jonasz
Fragmenty	Ewangelia Mateusza 12,38-42; 16,1-4 Ewangelia Łukasza 11,29-32
Tematyka	Typologia biblijna, zapowiedź zmartwychwstania, wezwanie do nawrócenia

Znak Jonasza – biblijne wyrażenie występujące w Nowym Testamencie, którego autorem, według przekazów ewangelicznych, jest Jezus Chrystus. Sformułowanie to pojawia się w odpowiedzi Jezusa na żądanie „znaku z nieba” wysunięte przez faryzeuszów i uczonych w Piśmie. Stanowi ono jedną z najważniejszych wczesnochrześcijańskich zapowiedzi męki, śmierci i zmartwychwstania Jezusa, a także wezwanie do nawrócenia.

Wypowiedź o „znaku Jonasza” odnotowują zgodnie dwie ewangelie synoptyczne: Ewangelia Mateusza (w dwóch miejscach) oraz Ewangelia Łukasza.

W Ewangelii Mateusza motyw ten pojawia się dwukrotnie:

Mt 12,38-40

Wówczas rzekli do Niego niektórzy z uczonych w Piśmie i faryzeuszów: «Nauczycielu, chcielibyśmy jakiś znak widzieć od Ciebie». Lecz On im odpowiedział: «Plemię przewrotne i wiarołomne żąda znaku, ale żaden znak nie będzie mu dany, prócz znaku proroka Jonasza. Albowiem jak Jonasz był trzy dni i trzy noce we wnętrznościach wielkiej ryby, tak Syn Człowieczy będzie trzy dni i trzy noce w łonie ziemi»^[1].

Mt 16,1-4

Przystąpili do Niego faryzeusze i saduceusze i wystawiając Go na próbę, prosili o ukazanie im znaku z nieba. [...] Plemię przewrotne i wiarołomne żąda znaku, ale żaden znak nie będzie mu dany, prócz znaku Jonasza». Z tym ich zostawił i odszedł^[2].

Wersja przekazana przez św. Łukasza kładzie silniejszy akcent na samo przesłanie i nawrócenie, pomijając bezpośrednie odniesienie do „trzech dni w brzuchu ryby”.

Łk 11,29-30.32

A gdy tłumy się gromadziły, zaczął mówić: «To plemię jest plemieniem przewrotnym. Żąda znaku, ale żaden znak nie będzie mu dany, prócz znaku Jonasza. Jak bowiem Jonasz był znakiem dla mieszkańców Niniwy, tak będzie Syn Człowieczy dla tego plemienia. [...] Królowa z Południa powstanie na sądzie przeciw ludziom tego plemienia i potępi ich; ponieważ ona z krańców ziemi przybyła słuchać mądrości Salomona, a oto tu jest coś więcej niż Salomon. Ludzie z Niniwy powstaną na sądzie przeciw temu plemieniu i potępią je; ponieważ oni po przepowiadaniu Jonasza się nawrócili, a oto tu jest coś więcej niż Jonasz»^[3].

W tradycji chrześcijańskiej „znak Jonasza” stanowi klasyczny przykład biblijnej typologii, w której wydarzenia Starego Testamentu prefigurują zdarzenia opisane w Nowym Testamencie. Uratowanie proroka Jonasza, wyrzuconego na brzeg po trzech dniach przebywania we wnętrzu wielkiej ryby, jest postrzegane jako figura (zapowiedź) Chrystusa, który po ukrzyżowaniu został złożony do grobu („łona ziemi”^[4]), aby po trzech dniach zmartwychwstać.

Ks. prof. Mariusz Rosik zauważa, że odniesienie do „trzech dni” wpisuje się w żydowskie przekonanie, iż Bóg nie pozostawia sprawiedliwego w ucisku dłużej niż trzy dni, co znajduje swoje oparcie m.in. w Księdze Ozeasza (Oz 6,1-2): „Po dwu dniach przywróci nam życie, a dnia trzeciego nas dźwignie”^[5]. Dodatkowym aspektem historyczno-apologetycznym znaku Jonasza w ujęciu Mateusza jest opisane tylko w tej Ewangelii postawienie straży przy grobie Jezusa (Mt 28,11-15). Paradoksalnie to właśnie owi żołnierze, pilnujący grobu z nakazu żydowskich arcykapłanów, stali się pierwszymi i niespodziewanymi świadkami ostatecznego „znaku Jonasza” – pustego grobu i Zmartwychwstania^[6].

Kluczowym elementem teologii „znaku Jonasza” jest uniwersalizm i niezgłębione miłosierdzie Boga, które przekracza ludzkie uprzedzenia. Niniwa była stolicą Asyrii – okrutnego mocarstwa niszczącego państwo Izraelitów, a zatem dla Jonasza była symbolem największego wroga. Posłanie tam żydowskiego proroka było dowodem na to, że Bóg kocha również swoich nieprzyjaciół. Jonasz buntuje się i ucieka, gdyż – jak zauważa jezuita Dariusz Piórkowski – „doskonale zdawał sobie sprawę, że Jahwe pragnie ocalić to pogańskie miasto. W przeciwieństwie do innych proroków, którzy uciekali ze strachu przed porażką swej misji, Jonasz uciekał z obawy przed jej... sukcesem i Bożym przebaczeniem”^[7].

Późniejszy gniew Jonasza o uschnięty krzew rycynusowy, pod którym chronił się przed słońcem pustyni (Jon 4,6-11), ostatecznie obnaża absurd jego postawy. Jonasz rozpaczał z powodu utraty zwykłej rośliny, przy której nie napracował się ani trochę, a jednocześnie odmawiał Bogu prawa do zlitowania się nad stu dwudziestoma tysiącami mieszkańców Niniwy^[8]. Postawa Jonasza jest figurą postawy faryzeuszów z Ewangelii, którzy nie potrafili zaakceptować miłosierdzia, jakim Jezus obdarzał celników i grzeszników^[7].

Interpretacja eksponowana zwłaszcza przez św. Łukasza kładzie akcent na proroka jako żywy znak wzywający do nawrócenia. Przepowiadanie Jonasza w Niniwie było niezwykle krótkie – w języku hebrajskim składało się zaledwie z pięciu słów (ʿôd ʾarbaʿîm yôm wə-nînəwê nehpāket^[9] – „Jeszcze czterdzieści dni, a Niniwa będzie zburzona”). Mimo braku spektakularnych cudów, to proste Słowo Boże doprowadziło do bezprecedensowej pokuty całego miasta, od króla aż po zwierzęta^[10]. Według kard. Grzegorza Rysia to sam Jonasz był uwiarygodnieniem swoich słów – człowiek, który dosłownie przeszedł przez śmierć i ocalenie we wnętrzu ryby, był naocznym dowodem Bożego działania^[11].

Dla faryzeuszów domagających się widowiskowych dowodów, „znak Jonasza” jest wezwaniem do posłuszeństwa prostemu Słowu Bożemu. Jezus zestawia ich postawę z wiarą Niniwitów i Królowej z Południa (Królowej Saby), którzy dostrzegli działanie Boga w znakach mniejszych (Jonasz, mądrość Salomona). Ojcowie Kościoła (m.in. św. Ambroży, Teofilakt z Ochrydy, Beda Czcigodny, św. Jan Chryzostom) postrzegali ów fragment jako profetyczne ostrzeżenie: obcy (poganie), którzy uwierzyli Słowu, „powstaną na sądzie” i oskarżą tych, którzy odrzucili wcielonego Syna Bożego – Kogoś, kto jest „czymś więcej niż Jonasz i Salomon”^[10].

Ostatecznym uwiarygodnieniem Chrystusa jako znaku jest dobrowolna ofiara z własnego życia na krzyżu (Golgota), w opozycji do Jonasza, który wypełniał wolę Boga pod przymusem^[11].

• Ewangelia wg św. Mateusza 16,2b–3
• Księga Jonasza
• Mesjasz
• Zmartwychwstanie Jezusa
• Kompleks Jonasza